Autorskie modele — na egzaminie wybierz jeden temat (nie są pracami CKE).
TEMAT 1 — PEJZAŻ
Pejzaż między obserwacją a wizją
Pejzaż nie jest neutralnym zapisem widoku. Nawet artysta pracujący z natury wybiera kadr, porę dnia, układ planów i sposób nakładania farby. Może więc dążyć do wiarygodnego odtworzenia przestrzeni, idealizować ją zgodnie z regułami epoki albo podporządkować własnemu przeżyciu. Różnorodność tych postaw pokazują trzy obrazy: klasycyzujący pejzaż Claude’a Lorraina «Pejzaż z zaślubinami Izaaka i Rebeki», romantyczny «Wóz z sianem» Johna Constable’a oraz postimpresjonistyczna «Gwiaździsta noc» Vincenta van Gogha.
Claude Lorrain namalował «Pejzaż z zaślubinami Izaaka i Rebeki» w 1648 roku. Biblijne wydarzenie zostało przesunięte w głąb przedstawienia i nie dominuje nad rozległym widokiem. Pierwszy plan zamykają drzewa oraz budowla, które tworzą rodzaj kulis, a kolejne plany prowadzą wzrok przez rzekę ku rozświetlonemu horyzontowi. Kompozycja jest uporządkowana, harmonijna i oparta na perspektywie powietrznej. Złotawe światło spaja naturę, architekturę oraz drobne figury. Nie jest to wierny portret jednego rzeczywistego miejsca, lecz pejzaż idealny, złożony tak, aby odpowiadał klasycznemu pojęciu ładu. Natura została udoskonalona przez artystę, a temat religijny nadaje jej podniosły sens.
Inny stosunek do rzeczywistości reprezentuje «Wóz z sianem» Constable’a z 1821 roku. Malarz przedstawił wiejski krajobraz doliny rzeki Stour, znany mu z dzieciństwa. Wóz przejeżdża przez płytką wodę, po lewej stoi dom, a rozległe niebo zajmuje znaczną część płótna. Konkretność roślin, wilgotnego gruntu i zmiennego zachmurzenia wynika z obserwacji angielskiej przyrody. Constable wykonywał studia chmur i światła, dzięki czemu atmosfera nie jest abstrakcyjnym tłem, lecz czynnikiem organizującym cały obraz. Jednocześnie dzieło nie jest mechaniczną kopią widoku. Artysta zbudował zrównoważoną kompozycję i nadał codziennej pracy na wsi emocjonalną rangę. Romantyczne odczucie natury łączy się tu z empiryczną uwagą skierowaną na pogodę, wodę i zieleń.
«Gwiaździsta noc» van Gogha z 1889 roku najdalej odchodzi od bezpośredniego odwzorowania. Obraz powstał podczas pobytu artysty w Saint-Rémy. Widok nocnego nieba został przekształcony przez rytmiczne, spiralne pociągnięcia pędzla. Księżyc i gwiazdy mają świetliste aureole, a niebo faluje ponad uproszczoną osadą. Ciemny cyprys na pierwszym planie łączy ziemię z niebem i wzmacnia pionowy kierunek kompozycji. Kontrast nasyconych błękitów z żółcią świateł oraz wyraźna faktura farby nie służą iluzjonistycznej gładkości. Van Gogh wykorzystuje krajobraz jako nośnik napięcia i własnej wizji. Rozpoznawalne elementy natury pozostają obecne, lecz ich skala, ruch i kolor zostały podporządkowane ekspresji.
Trzy obrazy ukazują odmienne możliwości malarstwa pejzażowego. Claude komponuje naturę jako idealny, klasyczny porządek; Constable łączy studium realnego miejsca i pogody z romantycznym doświadczeniem rodzimego krajobrazu; van Gogh przeobraża widok w dynamiczny zapis emocji. Różnica nie przebiega więc wyłącznie między „prawdą” a „fantazją”. Każdy artysta interpretuje rzeczywistość, lecz czyni to w innej proporcji: przez idealizację, uważną obserwację albo ekspresyjną deformację. Pejzaż może być zarazem obrazem świata zewnętrznego i świadectwem sposobu, w jaki człowiek ten świat widzi.
TEMAT 2 — INSPIRACJE POZAEUROPEJSKIE
Pozaeuropejskie inspiracje w sztuce Europy
Kontakty Europy z innymi kulturami wpływały zarówno na tematy dzieł, jak i na język formalny nowoczesnej sztuki. Inspiracja nie zawsze oznaczała wierne poznanie obcej tradycji. Często była filtrowana przez kolonialne wyobrażenia, rynek sztuki lub selektywne zainteresowanie artystów. Różne sposoby przyswajania pozaeuropejskich wzorów pokazują «Kobiety algierskie w swoich komnatach» Eugène’a Delacroix, «Portret ojca Tanguy» Vincenta van Gogha oraz «Panny z Awinionu» Pabla Picassa.
Delacroix zobaczył Afrykę Północną podczas podróży do Maroka i Algierii w 1832 roku. W obrazie «Kobiety algierskie w swoich komnatach» z 1834 roku przedstawił wnętrze z siedzącymi kobietami i służącą. Tkaniny, stroje, biżuteria i ornamenty budują wrażenie bogactwa materialnego. Ciepłe światło oraz nasycona paleta czerwieni, złamanych bieli i zieleni wzmacniają zmysłowość sceny. Obraz należy do romantycznego orientalizmu: temat pozaeuropejski staje się dla artysty przestrzenią intensywnego koloru i odmiennych obyczajów. Trzeba jednak pamiętać, że europejski widz otrzymywał obraz prywatnego świata przedstawionego jako egzotyczny. Dzieło łączy obserwacje z podróży z konwencją orientalizmu, która mówi także o europejskich oczekiwaniach wobec „Wschodu”.
W «Portrecie ojca Tanguy» z lat 1887–1888 van Gogh wykorzystał inspirację japońskimi drzeworytami ukiyo-e. Za frontalnie przedstawionym handlarzem farb umieścił barwne odbitki z postaciami, górą Fudżi i kwitnącymi drzewami. Nie są one wyłącznie dekoracją pracowni. Ich płaskie pola koloru, mocny kontur, uproszczenie kształtów i odrzucenie akademickiego modelunku odpowiadają kierunkowi poszukiwań samego van Gogha. Japonizm pomógł europejskim postimpresjonistom zobaczyć, że przestrzeń obrazu nie musi być budowana za pomocą jednolitej perspektywy i stopniowego światłocienia. Artysta nie kopiuje jednej kompozycji, lecz włącza japońską estetykę do własnego, intensywnego języka barwnego.
Jeszcze bardziej radykalne przekształcenie następuje w «Pannach z Awinionu» Picassa z 1907 roku, dziele otwierającym drogę do kubizmu. Pięć postaci zostało ujętych frontalnie w spłaszczonej, rozbitej przestrzeni. Twarze dwóch figur po prawej mają ostre, maskowe rysy wiązane z afrykańskimi maskami, a inne partie dzieła łączą również inspiracje rzeźbą iberyjską. Picasso nie przejmuje tradycyjnej funkcji tych przedmiotów; traktuje ich formę jako impuls do zerwania z europejskim naturalizmem i klasycznym ideałem ciała. Geometryzacja, wielość punktów widzenia i agresywna deformacja podważają renesansową iluzję przestrzeni. Dzisiejsza analiza powinna zauważyć asymetrię tej wymiany: obiekty afrykańskie trafiały do Europy w realiach kolonializmu, a ich pierwotne znaczenia bywały pomijane.
Delacroix, van Gogh i Picasso reprezentują trzy odmienne modele wpływu. Romantyk uczynił kulturę Algierii tematem obrazu i źródłem kolorystycznej egzotyki. Postimpresjonista świadomie pokazał japońskie drzeworyty oraz przejął ich rozwiązania formalne. Picasso wykorzystał formy kojarzone ze sztuką afrykańską, aby rozbić europejski kanon przedstawiania ciała i przestrzeni. W każdym przypadku spotkanie z inną kulturą rozszerzyło możliwości sztuki europejskiej, ale nie było neutralnym zapożyczeniem. Analiza wpływów wymaga więc równoczesnego opisania formy, kierunku artystycznego i historycznych warunków, w których europejscy twórcy poznawali pozaeuropejskie dzieła.
Dwa autorskie modele dydaktyczne, nie oficjalne prace CKE. Nie zostały ocenione przez egzaminatora i nie gwarantują 20 pkt. Fakty o przykładach zestawiono z katalogami instytucji przechowujących dzieła; niezależna recenzja historyka sztuki i egzaminatora pozostaje otwarta. Zdający wybiera jeden temat i pisze własny tekst.