Język białoruski 2024 — poziom podstawowy

Рэгіна Гамзовіч
Майстры, якія вырабляюць чаўны, яшчэ не перавяліся на Палессі

Човен – лодка, выдзеўбаная з аднаго цэльнага камля дуба, які выраблялі спрадвеку майстры па берагах Прыпяці, мае адметны выгляд: востры нос і карма, доўгі корпус, пры ім адналопаснае кароткае вясло з папярэчынай на ручцы. Яго зручна было выкарыстоўваць у рыбалоўстве, перавозцы грузаў і людзей. Вясной падчас разліву човен быў адзіным сродкам руху. […] Мае надзіва хуткі ход, але кіраваць ім трэба асцярожна. […]

Дубоў на Палессі было багата, і чалавек з даўніх часоў ацаніў трываласць гэтага дрэва, быў удзячны за доўгую службу. Да таго ж дуб у вадзе рабіўся яшчэ мацнейшым. Такі човен амаль паўсюдна называлі „дуб”. Невялікія чаўны, на аднаго-двух чалавек, зробленыя з іншых дрэў, называюць таксама па пародзе дрэва, з якога яны зробленыя: ліпаўка, асінаўка, вярбуўка… А на Палессі іх празвалі „душагубкамі”, бо яны лёгкія, няўстойлівыя, часта пераварочваліся, ствараючы небяспеку людзям. […]

Зрабіць човен для гаспадарчых патрэб умеў бадай што кожны мужык, бо з дзяцінства вучыўся даўбёжнаму рамяству на вырабе посуду […], мэблі […], майструючы кайдуб для студні і такія прыстасаванні, як ступа, калоды для бортніцтва і шмат іншага. Інструменты выкарыстоўвалі тыя ж, што і для іншых патрэб, – сякеру, цяслу, долата, разец. Сёння мала хто займаецца гэтым рамяством, хіба што для вырабу сувеніраў, каб адлюстраваць народную традыцыю. А вось чаўны па Прыпяці яшчэ плаваюць. […] У экспазіцыі адчыненага ў 2012 годзе Музея прыроды ў Ляскавічах можна ўбачыць човен з дубу работы майстра з вёскі Перароў Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Леаніда Швяца. Мы спецыяльна адправіліся да яго ў госці, каб пазнаёміцца і параспытваць пра рэдкае рамяство, але мелі магчымасць і паназіраць, як рухаецца гэтая старадаўняя лодка, упэўніліся, што яна яшчэ выкарыстоўваецца мясцовымі жыхарамі.

Жонка Тамара Георгіеўна сустрэла мужа з рыбалкі і занялася гаспадарчымі клопатамі, а Леанід Іванавіч пачаў паказваць нам інструменты, якімі ён робіць човен. […] Удваіх можна нават за дзень зрабіць човен, а раней чыстай работы над ім было тыдні на два. […] Бацька Леаніда Швяца чаўны не рабіў, бо купіў адзін у майстра і карыстаўся 25 гадоў. Дзед […] славіўся як выдатны цясляр і бондар. Яго рубанкі яшчэ служаць Леаніду ў працы. […] Вырабляў дзед і чаўны. Праўда, ад яго Лёня навучыцца не змог, асноўныя сакрэты па вырабе чоўна перадалі яму перароўскія майстры Віктар Якубовіч і Васіль Масло. Яны казалі, што для ходкасці чоўна ён павінен быць даўжынёй не менш за пяць метраў дваццаць сантыметраў. Калі карацейшы – будзе вёрткі. А шырыня – не меншая за 65 сантыметраў. […]

Супраць цячэння човен ідзе непараўнальна лепш, чым лодка, у гэтым яго перавага. Мы ўпэўніліся ў гэтым, калі паехалі з Леанідам Іванавічам на Прыпяць і ён сеў у свой човен. Дарэчы, на беразе іх стаяла некалькі. Мясцовыя жанчыны расказалі, што мужыкі карыстаюцца яшчэ чаўнамі і цэняць іх значна вышэй за лодкі. Дубам тут называюць доўгія лодкі з дубовых дошак, а выдзеўбаныя з цэльнага ствала дуба – чаўнамі. […] Перароў якраз знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка „Прыпяцкі”. І каму, як не жыхарам гэтай тэрыторыі, захоўваць даўнія рамёствы продкаў!

Źródło tekstu wskazane w arkuszu CKE MMBB-P0-100-A-2405, s. 5–6: budzma.by.

Працягні сказ, выбіраючы адказ А–Г. Загаловак да тэксту адлюстроўвае

• А.яго тэму.
• Б.яго правакацыйны характар.
• В.яго асноўную думку.
• Г.яго стыль.

Рэгіна Гамзовіч
Майстры, якія вырабляюць чаўны, яшчэ не перавяліся на Палессі

Човен – лодка, выдзеўбаная з аднаго цэльнага камля дуба, які выраблялі спрадвеку майстры па берагах Прыпяці, мае адметны выгляд: востры нос і карма, доўгі корпус, пры ім адналопаснае кароткае вясло з папярэчынай на ручцы. Яго зручна было выкарыстоўваць у рыбалоўстве, перавозцы грузаў і людзей. Вясной падчас разліву човен быў адзіным сродкам руху. […] Мае надзіва хуткі ход, але кіраваць ім трэба асцярожна. […]

Дубоў на Палессі было багата, і чалавек з даўніх часоў ацаніў трываласць гэтага дрэва, быў удзячны за доўгую службу. Да таго ж дуб у вадзе рабіўся яшчэ мацнейшым. Такі човен амаль паўсюдна называлі „дуб”. Невялікія чаўны, на аднаго-двух чалавек, зробленыя з іншых дрэў, называюць таксама па пародзе дрэва, з якога яны зробленыя: ліпаўка, асінаўка, вярбуўка… А на Палессі іх празвалі „душагубкамі”, бо яны лёгкія, няўстойлівыя, часта пераварочваліся, ствараючы небяспеку людзям. […]

Зрабіць човен для гаспадарчых патрэб умеў бадай што кожны мужык, бо з дзяцінства вучыўся даўбёжнаму рамяству на вырабе посуду […], мэблі […], майструючы кайдуб для студні і такія прыстасаванні, як ступа, калоды для бортніцтва і шмат іншага. Інструменты выкарыстоўвалі тыя ж, што і для іншых патрэб, – сякеру, цяслу, долата, разец. Сёння мала хто займаецца гэтым рамяством, хіба што для вырабу сувеніраў, каб адлюстраваць народную традыцыю. А вось чаўны па Прыпяці яшчэ плаваюць. […] У экспазіцыі адчыненага ў 2012 годзе Музея прыроды ў Ляскавічах можна ўбачыць човен з дубу работы майстра з вёскі Перароў Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Леаніда Швяца. Мы спецыяльна адправіліся да яго ў госці, каб пазнаёміцца і параспытваць пра рэдкае рамяство, але мелі магчымасць і паназіраць, як рухаецца гэтая старадаўняя лодка, упэўніліся, што яна яшчэ выкарыстоўваецца мясцовымі жыхарамі.

Жонка Тамара Георгіеўна сустрэла мужа з рыбалкі і занялася гаспадарчымі клопатамі, а Леанід Іванавіч пачаў паказваць нам інструменты, якімі ён робіць човен. […] Удваіх можна нават за дзень зрабіць човен, а раней чыстай работы над ім было тыдні на два. […] Бацька Леаніда Швяца чаўны не рабіў, бо купіў адзін у майстра і карыстаўся 25 гадоў. Дзед […] славіўся як выдатны цясляр і бондар. Яго рубанкі яшчэ служаць Леаніду ў працы. […] Вырабляў дзед і чаўны. Праўда, ад яго Лёня навучыцца не змог, асноўныя сакрэты па вырабе чоўна перадалі яму перароўскія майстры Віктар Якубовіч і Васіль Масло. Яны казалі, што для ходкасці чоўна ён павінен быць даўжынёй не менш за пяць метраў дваццаць сантыметраў. Калі карацейшы – будзе вёрткі. А шырыня – не меншая за 65 сантыметраў. […]

Супраць цячэння човен ідзе непараўнальна лепш, чым лодка, у гэтым яго перавага. Мы ўпэўніліся ў гэтым, калі паехалі з Леанідам Іванавічам на Прыпяць і ён сеў у свой човен. Дарэчы, на беразе іх стаяла некалькі. Мясцовыя жанчыны расказалі, што мужыкі карыстаюцца яшчэ чаўнамі і цэняць іх значна вышэй за лодкі. Дубам тут называюць доўгія лодкі з дубовых дошак, а выдзеўбаныя з цэльнага ствала дуба – чаўнамі. […] Перароў якраз знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка „Прыпяцкі”. І каму, як не жыхарам гэтай тэрыторыі, захоўваць даўнія рамёствы продкаў!

Źródło tekstu wskazane w arkuszu CKE MMBB-P0-100-A-2405, s. 5–6: budzma.by.

Ацані сцверджанні: ТАК або НЕ. 1. У тэксце прысутнічае лексіка абмежаванага ўжытку, напрыклад, дыялектызмы. 2. Словы рабіць, майстар, выдатны — прыклады лексікі абмежаванага ўжытку. 3. У тэксце прысутнічае агульнаўжывальная лексіка, напрыклад, жыхар, продак.

Рэгіна Гамзовіч
Майстры, якія вырабляюць чаўны, яшчэ не перавяліся на Палессі

Човен – лодка, выдзеўбаная з аднаго цэльнага камля дуба, які выраблялі спрадвеку майстры па берагах Прыпяці, мае адметны выгляд: востры нос і карма, доўгі корпус, пры ім адналопаснае кароткае вясло з папярэчынай на ручцы. Яго зручна было выкарыстоўваць у рыбалоўстве, перавозцы грузаў і людзей. Вясной падчас разліву човен быў адзіным сродкам руху. […] Мае надзіва хуткі ход, але кіраваць ім трэба асцярожна. […]

Дубоў на Палессі было багата, і чалавек з даўніх часоў ацаніў трываласць гэтага дрэва, быў удзячны за доўгую службу. Да таго ж дуб у вадзе рабіўся яшчэ мацнейшым. Такі човен амаль паўсюдна называлі „дуб”. Невялікія чаўны, на аднаго-двух чалавек, зробленыя з іншых дрэў, называюць таксама па пародзе дрэва, з якога яны зробленыя: ліпаўка, асінаўка, вярбуўка… А на Палессі іх празвалі „душагубкамі”, бо яны лёгкія, няўстойлівыя, часта пераварочваліся, ствараючы небяспеку людзям. […]

Зрабіць човен для гаспадарчых патрэб умеў бадай што кожны мужык, бо з дзяцінства вучыўся даўбёжнаму рамяству на вырабе посуду […], мэблі […], майструючы кайдуб для студні і такія прыстасаванні, як ступа, калоды для бортніцтва і шмат іншага. Інструменты выкарыстоўвалі тыя ж, што і для іншых патрэб, – сякеру, цяслу, долата, разец. Сёння мала хто займаецца гэтым рамяством, хіба што для вырабу сувеніраў, каб адлюстраваць народную традыцыю. А вось чаўны па Прыпяці яшчэ плаваюць. […] У экспазіцыі адчыненага ў 2012 годзе Музея прыроды ў Ляскавічах можна ўбачыць човен з дубу работы майстра з вёскі Перароў Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Леаніда Швяца. Мы спецыяльна адправіліся да яго ў госці, каб пазнаёміцца і параспытваць пра рэдкае рамяство, але мелі магчымасць і паназіраць, як рухаецца гэтая старадаўняя лодка, упэўніліся, што яна яшчэ выкарыстоўваецца мясцовымі жыхарамі.

Жонка Тамара Георгіеўна сустрэла мужа з рыбалкі і занялася гаспадарчымі клопатамі, а Леанід Іванавіч пачаў паказваць нам інструменты, якімі ён робіць човен. […] Удваіх можна нават за дзень зрабіць човен, а раней чыстай работы над ім было тыдні на два. […] Бацька Леаніда Швяца чаўны не рабіў, бо купіў адзін у майстра і карыстаўся 25 гадоў. Дзед […] славіўся як выдатны цясляр і бондар. Яго рубанкі яшчэ служаць Леаніду ў працы. […] Вырабляў дзед і чаўны. Праўда, ад яго Лёня навучыцца не змог, асноўныя сакрэты па вырабе чоўна перадалі яму перароўскія майстры Віктар Якубовіч і Васіль Масло. Яны казалі, што для ходкасці чоўна ён павінен быць даўжынёй не менш за пяць метраў дваццаць сантыметраў. Калі карацейшы – будзе вёрткі. А шырыня – не меншая за 65 сантыметраў. […]

Супраць цячэння човен ідзе непараўнальна лепш, чым лодка, у гэтым яго перавага. Мы ўпэўніліся ў гэтым, калі паехалі з Леанідам Іванавічам на Прыпяць і ён сеў у свой човен. Дарэчы, на беразе іх стаяла некалькі. Мясцовыя жанчыны расказалі, што мужыкі карыстаюцца яшчэ чаўнамі і цэняць іх значна вышэй за лодкі. Дубам тут называюць доўгія лодкі з дубовых дошак, а выдзеўбаныя з цэльнага ствала дуба – чаўнамі. […] Перароў якраз знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка „Прыпяцкі”. І каму, як не жыхарам гэтай тэрыторыі, захоўваць даўнія рамёствы продкаў!

Źródło tekstu wskazane w arkuszu CKE MMBB-P0-100-A-2405, s. 5–6: budzma.by.

Ці на пытанні можна знайсці адказ у апошнім абзацы тэксту? Пазнач ТАК або НЕ. 1. Ці карыстаюцца мясцовыя жыхары старажытным транспартным сродкам, пра які вядзецца гаворка? 2. Чаму людзі аддаюць перавагу чаўнам перад лодкамі? 3. Якіх правіл бяспекі патрэбна прытрымлівацца, калі кіруеш лодкай на Прыпяці?

Падбяры і запішы антонімы: гучна; павольны; забараняць.

Рэгіна Гамзовіч
Майстры, якія вырабляюць чаўны, яшчэ не перавяліся на Палессі

Човен – лодка, выдзеўбаная з аднаго цэльнага камля дуба, які выраблялі спрадвеку майстры па берагах Прыпяці, мае адметны выгляд: востры нос і карма, доўгі корпус, пры ім адналопаснае кароткае вясло з папярэчынай на ручцы. Яго зручна было выкарыстоўваць у рыбалоўстве, перавозцы грузаў і людзей. Вясной падчас разліву човен быў адзіным сродкам руху. […] Мае надзіва хуткі ход, але кіраваць ім трэба асцярожна. […]

Дубоў на Палессі было багата, і чалавек з даўніх часоў ацаніў трываласць гэтага дрэва, быў удзячны за доўгую службу. Да таго ж дуб у вадзе рабіўся яшчэ мацнейшым. Такі човен амаль паўсюдна называлі „дуб”. Невялікія чаўны, на аднаго-двух чалавек, зробленыя з іншых дрэў, называюць таксама па пародзе дрэва, з якога яны зробленыя: ліпаўка, асінаўка, вярбуўка… А на Палессі іх празвалі „душагубкамі”, бо яны лёгкія, няўстойлівыя, часта пераварочваліся, ствараючы небяспеку людзям. […]

Зрабіць човен для гаспадарчых патрэб умеў бадай што кожны мужык, бо з дзяцінства вучыўся даўбёжнаму рамяству на вырабе посуду […], мэблі […], майструючы кайдуб для студні і такія прыстасаванні, як ступа, калоды для бортніцтва і шмат іншага. Інструменты выкарыстоўвалі тыя ж, што і для іншых патрэб, – сякеру, цяслу, долата, разец. Сёння мала хто займаецца гэтым рамяством, хіба што для вырабу сувеніраў, каб адлюстраваць народную традыцыю. А вось чаўны па Прыпяці яшчэ плаваюць. […] У экспазіцыі адчыненага ў 2012 годзе Музея прыроды ў Ляскавічах можна ўбачыць човен з дубу работы майстра з вёскі Перароў Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Леаніда Швяца. Мы спецыяльна адправіліся да яго ў госці, каб пазнаёміцца і параспытваць пра рэдкае рамяство, але мелі магчымасць і паназіраць, як рухаецца гэтая старадаўняя лодка, упэўніліся, што яна яшчэ выкарыстоўваецца мясцовымі жыхарамі.

Жонка Тамара Георгіеўна сустрэла мужа з рыбалкі і занялася гаспадарчымі клопатамі, а Леанід Іванавіч пачаў паказваць нам інструменты, якімі ён робіць човен. […] Удваіх можна нават за дзень зрабіць човен, а раней чыстай работы над ім было тыдні на два. […] Бацька Леаніда Швяца чаўны не рабіў, бо купіў адзін у майстра і карыстаўся 25 гадоў. Дзед […] славіўся як выдатны цясляр і бондар. Яго рубанкі яшчэ служаць Леаніду ў працы. […] Вырабляў дзед і чаўны. Праўда, ад яго Лёня навучыцца не змог, асноўныя сакрэты па вырабе чоўна перадалі яму перароўскія майстры Віктар Якубовіч і Васіль Масло. Яны казалі, што для ходкасці чоўна ён павінен быць даўжынёй не менш за пяць метраў дваццаць сантыметраў. Калі карацейшы – будзе вёрткі. А шырыня – не меншая за 65 сантыметраў. […]

Супраць цячэння човен ідзе непараўнальна лепш, чым лодка, у гэтым яго перавага. Мы ўпэўніліся ў гэтым, калі паехалі з Леанідам Іванавічам на Прыпяць і ён сеў у свой човен. Дарэчы, на беразе іх стаяла некалькі. Мясцовыя жанчыны расказалі, што мужыкі карыстаюцца яшчэ чаўнамі і цэняць іх значна вышэй за лодкі. Дубам тут называюць доўгія лодкі з дубовых дошак, а выдзеўбаныя з цэльнага ствала дуба – чаўнамі. […] Перароў якраз знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка „Прыпяцкі”. І каму, як не жыхарам гэтай тэрыторыі, захоўваць даўнія рамёствы продкаў!

Źródło tekstu wskazane w arkuszu CKE MMBB-P0-100-A-2405, s. 5–6: budzma.by.

Тэкст заканчваецца клічным сказам. Растлумач сваімі словамі, якую функцыю ён выконвае ў тэксце.

Рэгіна Гамзовіч
Майстры, якія вырабляюць чаўны, яшчэ не перавяліся на Палессі

Човен – лодка, выдзеўбаная з аднаго цэльнага камля дуба, які выраблялі спрадвеку майстры па берагах Прыпяці, мае адметны выгляд: востры нос і карма, доўгі корпус, пры ім адналопаснае кароткае вясло з папярэчынай на ручцы. Яго зручна было выкарыстоўваць у рыбалоўстве, перавозцы грузаў і людзей. Вясной падчас разліву човен быў адзіным сродкам руху. […] Мае надзіва хуткі ход, але кіраваць ім трэба асцярожна. […]

Дубоў на Палессі было багата, і чалавек з даўніх часоў ацаніў трываласць гэтага дрэва, быў удзячны за доўгую службу. Да таго ж дуб у вадзе рабіўся яшчэ мацнейшым. Такі човен амаль паўсюдна называлі „дуб”. Невялікія чаўны, на аднаго-двух чалавек, зробленыя з іншых дрэў, называюць таксама па пародзе дрэва, з якога яны зробленыя: ліпаўка, асінаўка, вярбуўка… А на Палессі іх празвалі „душагубкамі”, бо яны лёгкія, няўстойлівыя, часта пераварочваліся, ствараючы небяспеку людзям. […]

Зрабіць човен для гаспадарчых патрэб умеў бадай што кожны мужык, бо з дзяцінства вучыўся даўбёжнаму рамяству на вырабе посуду […], мэблі […], майструючы кайдуб для студні і такія прыстасаванні, як ступа, калоды для бортніцтва і шмат іншага. Інструменты выкарыстоўвалі тыя ж, што і для іншых патрэб, – сякеру, цяслу, долата, разец. Сёння мала хто займаецца гэтым рамяством, хіба што для вырабу сувеніраў, каб адлюстраваць народную традыцыю. А вось чаўны па Прыпяці яшчэ плаваюць. […] У экспазіцыі адчыненага ў 2012 годзе Музея прыроды ў Ляскавічах можна ўбачыць човен з дубу работы майстра з вёскі Перароў Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Леаніда Швяца. Мы спецыяльна адправіліся да яго ў госці, каб пазнаёміцца і параспытваць пра рэдкае рамяство, але мелі магчымасць і паназіраць, як рухаецца гэтая старадаўняя лодка, упэўніліся, што яна яшчэ выкарыстоўваецца мясцовымі жыхарамі.

Жонка Тамара Георгіеўна сустрэла мужа з рыбалкі і занялася гаспадарчымі клопатамі, а Леанід Іванавіч пачаў паказваць нам інструменты, якімі ён робіць човен. […] Удваіх можна нават за дзень зрабіць човен, а раней чыстай работы над ім было тыдні на два. […] Бацька Леаніда Швяца чаўны не рабіў, бо купіў адзін у майстра і карыстаўся 25 гадоў. Дзед […] славіўся як выдатны цясляр і бондар. Яго рубанкі яшчэ служаць Леаніду ў працы. […] Вырабляў дзед і чаўны. Праўда, ад яго Лёня навучыцца не змог, асноўныя сакрэты па вырабе чоўна перадалі яму перароўскія майстры Віктар Якубовіч і Васіль Масло. Яны казалі, што для ходкасці чоўна ён павінен быць даўжынёй не менш за пяць метраў дваццаць сантыметраў. Калі карацейшы – будзе вёрткі. А шырыня – не меншая за 65 сантыметраў. […]

Супраць цячэння човен ідзе непараўнальна лепш, чым лодка, у гэтым яго перавага. Мы ўпэўніліся ў гэтым, калі паехалі з Леанідам Іванавічам на Прыпяць і ён сеў у свой човен. Дарэчы, на беразе іх стаяла некалькі. Мясцовыя жанчыны расказалі, што мужыкі карыстаюцца яшчэ чаўнамі і цэняць іх значна вышэй за лодкі. Дубам тут называюць доўгія лодкі з дубовых дошак, а выдзеўбаныя з цэльнага ствала дуба – чаўнамі. […] Перароў якраз знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка „Прыпяцкі”. І каму, як не жыхарам гэтай тэрыторыі, захоўваць даўнія рамёствы продкаў!

Źródło tekstu wskazane w arkuszu CKE MMBB-P0-100-A-2405, s. 5–6: budzma.by.

На падставе тэксту сфармулюй два аргументы на карысць аўтарскай тэзы пра тое, што ў сучаснасці трэба працягваць традыцыйны метад вырабу чаўноў.

Да якога жанру належыць «Пінская шляхта» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча? Выберы А–Г і падай адну характэрную рысу жанру.

• А.камедыя
• Б.трагедыя
• В.паэма
• Г.апавяданне

Прачытай прыведзены ніжэй фрагмент На Каляды к сыну Змітрака Бядулі.

Смачна ёй была сухая скарынка хлеба, а без хлеба таксама было добра… […]
І давай, быццам гарачыя вуголлі, закрытыя попелам, выгартаць з сэрца наверх свае
захаваныя жаданні, сваю глыбокую веру ў даражэнькага сына… […]
Цешылася маці:
– Во будзе падмога на старасць!
Цыпрук на гэта ёй часта гаварыў:
– Эт, дурная ты авечка. Яго падмогу сарока хвастом замяце. Чакай ад яго пад старасць
пацехі, як ад рабой сучкі яек!
– Замаўчы ўжо! Стары, як малы! […]
Стукалася, стукалася яна ў дзверы, пакуль нехта адчыніў. […]
Тым часам адчыніліся дзверы з другой стараны ды ўвайшоў малады пан у чорным
сурдуце…
– Лаўручок мой! Сынок! – як непрытомная, кінулася да яго Тэкля…
– Роднен…
Ён раптам пачырванеў, паглядзеў на слуг ды хрыпла крыкнуў:
– Чаму вы пускаеце ў пакой розных жабрачак шалёных?!
– Ідзі! ідзі! – звярнуўся ён да яе глуха, адрывіста, – ідзі, старушка! Я цябе… не знаю…
– А сынок мой, а Лаўручок ты мой! Маткі сваёй не пазнаеш?! Гэта ж…
Ён бразнуў дзвярамі і пайшоў у пакоі… […]
– Ад пана!..
Яна нават не чула, як з яе акалелых пальцаў выпаў гасцінец роднага, доўгажаданага
сына. Некалькі трохрублёвых прыліплі да макраватага тратуара…

З. Бядуля, На Каляды к сыну [у:] knihi.com

На падставе фрагмента і цэлага твора ацані сцверджанні (П/Н). 1. Апавяданне Змітрака Бядулі адпавядае прынцыпам рэалізму. 2. Апавяданне адпавядае прынцыпам рамантызму.

Прачытай прыведзены ніжэй фрагмент Мужыцкай праўды №1 Кастуся Каліноўскага.

Дзецюкі!
Мінула ўжэ тое, калі здавалася ўсім, што мужыцкая рука здасца толькі да сахі, –
цяпер настаў такі час, што мы самі можам пісаці, і то пісаці такую праўду справядліву,
як Бог на небе. О, загрыміць наша праўда і, як маланка, пераляціць па свеце! Няхай
пазнаюць, што мы можам не толькі карміць сваім хлебам, но яшчэ і вучыць сваёй
мужыцкай праўды. […]
Шэсць лет ужэ мінула, як пачалі гаварыць а свабодзе мужыцкай. Гаварылі,
талкавалі і пісалі многа, а нічога не зрабілі. А гэты маніфэст, што цар з сэнатам
і з панамі для нас напісаў, то такі дурны, што чорт ведае да чаго ён падобны, – ніякай
у нём няма праўды, няма з яго для нас ніякой карысці. Парабілі канцылярыі, зрабілі
суд, як бы гэта не ўсё роўна браць у сраку чы з судом, чы без суда. Парабілі пісараў,
пасрэднікаў, а ўсё за мужыцкія грошы, і вялікія грошы – чорт іх ведае на што; для таго
хіба, каб запісывалі ў ксёнжкі, як многа напішуць на сраках мужыцкіх. А з гэтага
то і відаць, што нам нічога добрага і не думалі зрабіці. […]
Гэту Мужыцкую Праўду напісаў і зноў пісаці будзе Яська-гаспадар з-пад Вільні.

Кастусь Каліноўскі, Мужыцкая праўда №1, knihi.com

Ацані сцверджанні пра фрагмент «Мужыцкай праўды №1» (П/Н). 1. Аўтар — невядомая асоба, якая пісала пад псеўданімам. 2. Аўтар — рэальная гістарычная постаць. 3. У фрагменце гаворыцца пра рэальныя гістарычныя падзеі ХІХ стагоддзя.

Прачытай фрагменты верша Уладзіміра Караткевіча На Беларусі Бог жыве.

“На Беларусі Бог жыве” –
Так кажа мой просты народ.
Тую праўду сцвярджае раса ў траве
І адвечны зор карагод.
Тую праўду сцвярджае
Упартасць хваль,
І продкаў запавет,
І мовы залатая сталь,
І нашых дум сусвет.
Тую праўду сцвярджае
Ўсё зноў і зноў
Ўсім лёсам, –
Няхай спакваля, –
У хмарах дубоў,
У вясёлках агнёў
Купальская наша зямля. […]
А няма нідзе
Вярнейшых сяброў
І прыгажэйшых жанчын.
Гэта край раскрытых душ і дзвярэй,
Гэты край –
Твой дом і сабор… […]
І тая памяць жыве не ў царкве,
А ў кожнай жыве галаве:
“На Беларусі Бог жыве…” –
І хай сабе жыве.
А калі ён шле на нас кару і гнеў, –
Ну што ж, – мы з ім свае:
Ў вяршыні самых гонкіх дрэў
Маланка з неба б'е. […]

І пра тое кожны пяе салавей
Росным кветкам у роднай траве:
“На Беларусі Бог жыве”, –
І няхай да веку жыве.

У. Караткевіч, На Беларусі Бог жыве [у:] knihi.com

Выпішы з верша Уладзіміра Караткевіча «На Беларусі Бог жыве» па адным прыкладзе: эпітэт; метафара.

Прачытай пададзены ніжэй фрагмент аповесці Аблава Васіля Быкава.

Вельмі яму хацелася падысці да грудка, каб хоць зірнуць на знаёмыя мядзяныя
камлі хвой, сухі жвірысты дол, ды ён не пайшоў. Блізка было і жадана, але…
Наперадзе, мусіць, чакалі яго і яшчэ болей родныя мясціны, а там, за грудком на
дарозе, маглі паявіцца людзі. Свае, знаёмыя, дзеравенцы. Але сустрэчы са сваімі
і знаёмымі ён баяўся болей за ўсё.
“Божа літасцівы, чаму ж я такі нешчаслівы? – звыкла падумалася Хведару, як
думалася бадай штодня ўсе пяць гадоў ягоных пакут. – Жывуць людзі, спакойна
ходзяць па гэтай зямельцы, і, мусіць, ніхто не ведае, як без яе. А я…” А ён, калісьці
гвалтам адарваны ад яе, здаецца, здзічэў нутром ад самоты па ёй, спарахнеў розумам.
Двойчы за апошні год ён уцякаў – па-дурному, без падрыхтоўкі і аніякага шанцу, дзе
ж было дапяцца да ўдачы. Але во ці не пашэнціла ўсё ж, калі ўжо зніклі ўсе
спадзяванкі. Здаецца, і напраўду хутка ён убачыць свой родны кут, сваё поле, стрэхі
маленечкай падлеснай вёскі Нядолішча, з яе малаўрадлівымі палеткамі, балоцістым
выганам і параснікамі, дзе мінулі яго маладыя гады, дзе будучыня колісь паклікала яго
да незабыўнага, зманлівага шчасця. Няўжо цяпер яму надарыцца такое? Ад таго
грудка па дарозе заставалася тры вярсты да канчатковае мэты яго падарожжа. Няўжо
яна спраўдзіцца?
В. Быкаў, Аблава [у:] knihi.com

Растлумач сваімі словамі, што сімвалізуе назва, абраная аўтарам для роднай вёскі галоўнага героя «Аблавы».

Прачытай пададзены ніжэй фрагмент з Чарнобыльскай малітвы Святланы Алексіевіч.

“Я не ведаю, пра што расказваць… Пра смерць ці пра каханне? Ці гэта адно
і тое ж… Пра што?
… Мы нядаўна пабраліся. Яшчэ хадзілі па вуліцы і трымаліся за рукі, нават калі
ў краму ішлі… Я казала яму: “Я кахаю цябе”. Але я не ведала яшчэ, як яго кахала…
Не ўяўляла… Жылі мы ў інтэрнаце пажарнай часткі, дзе ён служыў. На другім паверсе.
I там яшчэ тры маладыя сям'і, на ўсіх адна кухня. А ўнізе, на першым паверсе
стаялі машыны. Чырвоныя пажарныя машыны. Гэта была яго служба. Заўсёды
я ў курсе: дзе ён, што з ім? Сярод ночы чую нейкі шум. Вызірнула ў акно. Ён убачыў
мяне: “Зачыні фортачкі і лягай спаць. На станцыі пажар. Я хутка буду”.
Самога выбуху я не бачыла. Толькі полымя. Усё нібы свяцілася… Усё неба…
Высокае полымя. Чад. Гарачыня страшэнная. А яго ўсё няма і няма. Чад ад таго,
што бітум гарэў, дах станцыі быў заліты бітумам. Хадзілі, пасля прыгадваў,
як па смале. Збівалі полымя. Гарэў графіт. Яго скідвалі нагамі… Паехалі яны
без брызентавых касцюмаў, як былі ў адных сарочках, так і паехалі. Іх не папярэдзілі,
іх выклікалі на звычайны пажар… ”

С. Алексіевіч, Чарнобыльская малітва [y:] knihi.com

На падставе фрагмента «Чарнобыльскай малітвы» і ведаў пра апісаныя падзеі растлумач сваімі словамі, што мае на ўвазе гераіня, кажучы, што смерць і каханне — адно і тое ж.

Прачытай пададзены ніжэй верш Алеся Барскага Я сын зямлі беластоцкай.

Алесь Барскі

***
Я сын зямлі беластоцкай,
і іншай мне маці не трэба,
там сосны высока-высокія
ад зямлі да блакітнага неба.
Там рэчкі сінія-сінія
і ветры з далонямі кволымі

бягуць па зялёнай краіне,
як сябры заўсёды вясёлыя.
Там сонца прыходзіць у дрэвы,
і дрэвы да сонца імкнуцца,
і вабіць краіна нас спевам,
і просіць, і просіць вярнуцца.

А. Барскі, Я сын зямлі беластоцкай, [у:] В. Сянкевіч, Са словам праз стагоддзі.
Падручнік па літаратурнай і культурнай адукацыі для вучняў 1 класа сярэдніх
школ, WSiP, Warszawa 2002, с. 2.

Сфармулюй тэму верша Алеся Барскага «Я сын зямлі беластоцкай».

Выберы адну з прыведзеных ніжэй тэм і напішы сачыненне.

• У сачыненні паразважай над праблемай, зададзенай у тэме. Выкладзі сваю думку
і абгрунтуй яе.
• У развагах прадстаў аргументы, спасылаючыся на літаратурны твор, згаданы
ў тэме, і на іншы твор беларускай літаратуры.
• Твая праца павінна складацца не менш чым з 250 слоў.
• Нумар выбранай тэмы ўпішы ў рамку.
• Запішы сачыненне ў адпаведным месцы. Не пішы на палях.
• Сачыненне напішы па-беларуску.

Тэма 1.
Якую спадчыну чалавек атрымлівае ад продкаў? Паразважай над пытаннем
на падставе верша Янкі Купалы Спадчына і выбранага твора беларускай
літаратуры.

Янка Купала
Спадчына

Ад прадзедаў спакон вякоў
Мне засталася спадчына;
Паміж сваіх і чужакоў
Яна мне ласкай матчынай.

Аб ёй мне баюць казкі-сны
Вясеннія праталіны,
І лесу шэлест верасны,
І ў полі дуб апалены.

Аб ёй мне будзіць успамін
На ліпе бусел клёкатам
І той стары амшалы тын,
Што лёг ля вёсак покатам;

І тое нуднае ягнят
Бляянне-зоў на пастбішчы,
І крык вароніных грамад
На могілкавым кладбішчы.

Жыве з ім дум маіх сям’я
І сніць з ім сны нязводныя…
Завецца ж спадчына мая
Ўсяго Старонкай Роднаю.
Янка Купала, Спадчына [y:] knihi.com

Тэма 2.
Чым абмежаваная свабода выбару? У адказе спашліся на апавяданне Васіля
Быкава Калі хочацца жыць і выбраны твор беларускай літаратуры.

Выберы адну тэму і напішы сачыненне па-беларуску, не менш чым 250 слоў. Умовы і абедзве тэмы прыведзены ніжэй.