Zadanie 1
40 pktJęzyk białoruski — odpowiedź według zasad CKE
Dwa alternatywne tematy i teksty
Temat 1: społeczna odpowiedzialność teatru. Temat 2: interpretacja porównawcza wierszy «Хата» i «Мая хата».
Pełne polecenie i materiały
Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.
Тэма 1. На падставе фрагмента артыкула Настассі Панкратавай Рэч у сабе
прадстаў тэму і паразважай над ёй. Карыстайся тэзісам і думкамі аўтаркi
і звярніся да іншых тэкстаў культуры. Твая праца павінна налічваць
не менш за 300 слоў.
Настасся Панкратава
Рэч у сабе
Тэатр можа быць інструментам для сацыяльных змяненняў. Зразумела, асобны
калектыў татальна не паўплывае на працэсы, якія адбываюцца ў грамадстве. І ўсё
ж спектакль можа загучаць так, каб хаця б нейкая частка гледачоў змяніла погляд
на рэальнасць і змагла адчуць важнасць праблем, пра якія гавораць са сцэны,
выпрацавала сваё актыўнае стаўленне да гэтых болевых кропак паўсядзённасці. […]
Мне даводзілася неаднойчы задавацца пытаннем, навошта рэжысёр абірае да
пастаноўкі пэўную тэму, якая, здаецца, ніякім чынам не суадносіцца са
светаадчуваннем сучасных гледачоў. Прэм’ер у сталічных і не толькі афішах шмат,
вось толькі далёка не ўсе даюць нагоду для разваг. Яшчэ менш – адгукаюцца на
актуальныя тэмы, што паўсюдна, толькі не са сцэны, абмяркоўваюць людзі. І колькі
б спецыялісты ні казалі, што нельга выводзіць на першы план адно забаўляльную
функцыю, для шэрагу пастаноўшчыкаў тэатр працягвае быць рэччу ў сабе, існаванне
якой ніяк не суадносіцца з жыццём па-за сценамі ўстановы.
Пры лішку легкаважных сюжэтаў у айчыннай мастацкай прасторы ўзнікае
заканамернае пытанне: магчыма, тэатр – гэта не тая пляцоўка, дзе можна ўздымаць
сур’ёзныя пытанні пра тут і зараз? Рэжысёрка Лабараторыі сацыяльнага тэатра Eclab
Валянціна Мароз упэўнена: любую тэму можна вынесці на сцэну. Толькі ў кожным
канкрэтным выпадку трэба знайсці спосаб, як пра гэта гаварыць.
– На мінулым тыдні ў нашай Лабараторыі адбылася прэм’ера, – распавядае
рэжысёрка. – У спектаклі “Нам тут жыць” мы разважаем пра сацыяльную,
матэрыяльную, гендарную і іншыя формы няроўнасці. Калі нашы акцёры распавялі пра
будучую пастаноўку бацькам, то большасць з іх са здзіўленнем запыталася, а навошта
пра гэта гаварыць. “У нас усё добра”, – рэфрэнам гучала ад дарослых людзей.
Моладзь жа бачыць непрыемныя і нават непрымальныя1 сацыяльныя працэсы, якія не
даюць магчымасці нашаму грамадству развівацца. Навошта мы бяром такія складаныя
тэмы? Бо нас гэта хвалюе.
Чаму нават прапанова паслухаць пра выпадкі дыскрымінацыі на працы, школьны
булінг, эйджызм2, матэрыяльную няроўнасць выклікае адкрытае непрыняцце? Чаму
людзям прасцей у соты раз перажываць перыпетыі сямейных драм ці міждзяржаўныя
калізіі ў папулярным серыяле, чым шчыра прызнацца сабе, што названыя вышэй
праблемы існуюць і сутыкнуцца з імі можа кожны (калі ўжо сам не пабываў у скуры
ахвяры)?
– Нават у акцёраў бывае супраціўленне на першым этапе абмеркавання будучага
спектакля. Маўляў, навошта лезці ў складаную тэму. Зараз я разумею: калі людзі
адмаўляюцца пра штосьці разважаць, то гэтыя паводзіны і выдаюць болевую кропку
1 Непрымальны – такі, з якім нельга пагадзіцца.
2 Эйджызм – дыскрымінацыя паводле ўзросту.
соцыуму, – дзеліцца назіраннямі акцёр Лабараторыі сацыяльнага тэатра Eclab Павел
Андрэеў. – Гэткая рэакцыя ў нашых суразмоўцаў падчас нарыхтоўкі матэрыялу
часцяком тлумачыцца тым, што некаторыя баяцца, што ўспаміны могуць выклікаць
паўторнае перажыванне псіхалагічнай траўмы. І тут мы імкнёмся ўпэўніць суразмоўцу,
што прагаворванне болевых пытанняў само па сабе не з’яўляецца траўматычным,
аднак можа некаму сапраўды дапамагчы перажыць сваю няпростую сітуацыю.
Паводле Н. Панкратавай, Рэч у сабе [у:] www.kimpress.by
Тэма 2. Зрабі параўнальны аналіз і інтэрпрэтацыю вершаў. Твая праца павінна
налічваць не менш за 300 слоў.
Ларыса Геніюш
Хата
Хата радзімая, хата старая,
што абаперлася ў садзе аб вішні,
стройна свой чуб саламяны ўбірае
голлем, вясною аквечаным, чыстым.
Ў поле бязмернае, поле далёкае,
ўбок, дзе палоскі шлях рассякае,
сумна глядзяць твае мілыя вочы,
быццам з дарогі каго выглядаюць.
Мохам пратканыя шэрыя сцены,
плот, што ля саду пастаўлены крыва,
ясна-шумлівай, квітнеючай пенай
буйная зелень вясёла прыкрыла.
Камень шырокі ляжыць ля парога,
гладкі, бліскучы, вітае так міла!
Безліч бяздомных з далёкай дарогі
тут каля хаты на ім адпачыла.
Пэўна, не раз ім матуля казала:
“Сядзь, папалуднуй, чужынча, ты з намі, –
роднага сына дзесь доля загнала,
можа, й яго хто пакорміць таксама.
Покуль жыву, сцерагу яго месца,
прыйдзе – пачэсна на покуце сядзе,
хатняе стравы нап’ецца, наесца,
колас наліты рукою пагладзіць.
Выйдзе на поле з баронкай і плугам,
ў ціхую хату прывабіць дзяўчыну,
кончыцца боль мой і злыя нядугі,
косці старыя пры іх адпачынуць.
Можа, спаткаеш? Такі цёмна-русы,
скажаш, матуля яго тут чакае.
Хай не забудзе сваёй Беларусі,
хай не зрачэцца радзімага краю…”
Л. Геніюш, Хата [у:] www.rv-blr.com
Францішак Багушэвіч
Мая хата
Бедна ж мая хатка расселася з краю,
Меж пяскоў, каменняў, ля самага гаю,
Ля самага бору, на беражку лесу;
Ніхто тут не трафе, хоць бы з інтарэсу.
Як няма гарэлкі, няма куска хлеба,
Дык які ж інтэрас, каму сюды трэба?
Да хоць няма хлеба, жабраваць не буду,
Пражыву як-кольвек ад працы, ад труду!
Кепска ж мая хатка, падваліна згніла,
І дымна, і зімна, а мне яна міла;
Не буду мяняцца хоць бы і на замкі, –
Калок свой мілейшы, як чужыя клямкі.
На страсе мох вырас, на маху бярозка.
Мільшая мне хатка, як чужая вёска.
Сваталі ж мне ў прыймы у новую хату,
На зямлю ражайну і дзеўку багату;
Буду жыць, казалі, як які пасэсар3,
Ездзіць парай коні, як сам пан асэсар4;
Да мне даражэйшы вугал гэты гнілы,
Камень пры дарозе, пясок ля магілы,
Як чужое поле, як дом мураваны! –
Не аддам за сурдут каптан свой падраны.
Клікалі ж у госці і клічуць суседзі –
Не пайду, не трэба, бо, кажуць, заедзі
Ад чужога хлеба губы абсядаюць,
Што чужога прагнуць, то сваё кідаюць.
Я не кіну хаты, хоць вы мяне рэжце,
Не пайду да вас я, хіба у арэшце.
А хоць сілай навaт адарвалі б з дому,
Калісьці вярнуўся б, як мядзведзь да лому.
Заваліцца й хата, зарастуць пакосы,
3 Пасэсар – арандатар.
4 Асэсар – станавы прыстаў.
Усё б я вярнуўся, хоць голы да босы!
Насек бы бярвенняў, нацягаў бы моху,
Зноў бы склеціў хату як-кольвек патроху,
Зрабіў бы камору, выкаваў бы жорны, –
Усё ж свой хлеб еў бы, хоць бы сабе чорны!
Ну дык жа адстаньце, нашто я вам трэба:
Ці каб ваш хлеб есці, ці рабіць вам хлеба?
Ф. Багушэвіч, Мая хата [у:] www.knihi.com
Выберы адну з дзвюх тэм і напішы сачыненне аб'ёмам не менш за 300 слоў. Поўныя тэксты і абодва варыянты тэмы пададзены ніжэй.
Pokaż dwa modele i omówienie
Autorskie modele — wybierz tylko jeden temat (nie są pracami CKE).
TEMAT 1 — WYPOWIEDŹ ARGUMENTACYJNA
Тэатр, які не маўчыць
У артыкуле Настассі Панкратавай «Рэч у сабе» ўздымаецца праблема грамадскай адказнасці тэатра. Аўтарка пытаецца, ці павінна сцэна толькі забаўляць гледача, ці можа яна называць балючыя з’явы сучаснасці і ўплываць на стаўленне людзей да іх. На маю думку, тэатр не здольны самастойна вырашыць сацыяльныя праблемы, але ён можа разбурыць абыякавасць, даць голас тым, каго звычайна не чуюць, і пачаць размову, без якой змена немагчымая.
Панкратава супрацьпастаўляе два разуменні мастацтва. У першым тэатр становіцца «рэччу ў сабе»: існуе ў межах установы, паўтарае лёгкія сюжэты і не суадносіць іх з жыццём гледачоў. У другім спектакль гаворыць пра дыскрымінацыю, булінг, эйджызм, матэрыяльную і гендарную няроўнасць. Супраціўленне такім тэмам не абавязкова сведчыць пра іх непатрэбнасць. Наадварот, страх або раздражненне часта паказваюць, што закранута сапраўдная «балевая кропка». Важна толькі, каб пастаноўка не выкарыстоўвала чужую траўму як эфект, а стварала бяспечную прастору для разумення і дыялогу.
Грамадскую сілу сцэны добра паказвае камедыя Янкі Купалы «Тутэйшыя». Праз сатыру, змену ўлад і паводзіны Мікіты Зносака драматург раскрывае прыстасаванства, адсутнасць трывалай нацыянальнай самасвядомасці і небяспеку жыцця без уласнай пазіцыі. Гледачу прапанавана не гатовая інструкцыя, а люстэрка, у якім можна пазнаць механізмы страху і канфармізму. Смех становіцца спосабам крытычнага самапазнання, таму спектакль на аснове гэтай п’есы можа гаварыць і з сучаснай публікай.
Іншы прыклад — драма Купалы «Раскіданае гняздо». Гісторыя сям’і Зяблікаў, пазбаўленай зямлі і дому, выводзіць на сцэну не прыватную няўдачу, а праблему сацыяльнай несправядлівасці, бяспраўя і страты апоры. Глядач суперажывае героям, бо агульныя паняцці атрымліваюць чалавечыя твары і канкрэтны боль. Мастацтва не вяртае сям’і дом, аднак прымушае ўбачыць, што за грамадскім канфліктам стаяць лёсы асобных людзей.
Нават «Паўлінка», якую часта ўспрымаюць перадусім як камедыю, не абмяжоўваецца забавай. Канфлікт Паўлінкі з бацькам і вобраз Адольфа Быкоўскага паказваюць сутыкненне новага светапогляду са старымі сацыяльнымі звычкамі. Камічная форма робіць сур’ёзную размову даступнай, але не адмяняе пытання пра свабоду выбару і годнасць чалавека.
Такім чынам, актуальны тэатр не павінен ператварацца ні ў лекцыю, ні ў прапаганду. Яго сіла — у вобразе, суперажыванні і магчымасці пачуць іншы досвед. Адзін спектакль не зменіць усяго грамадства, але можа змяніць погляд канкрэтнага гледача. Менавіта з такога асабістага неспакою і пачынаецца адказнае стаўленне да рэальнасці.
TEMAT 2 — INTERPRETACJA PORÓWNAWCZA
Хата як памяць, радзіма і маральны выбар
Вершы Ларысы Геніюш «Хата» і Францішка Багушэвіча «Мая хата» аб’ядноўвае вобраз сціплага роднага дому. У абодвух творах хата мае матэрыяльныя прыкметы беднасці і старасці, але яе сапраўдная каштоўнасць не вымяраецца багаццем. Яна ўвасабляе сувязь з зямлёй, сямейную памяць і вернасць радзіме. Пры гэтым Геніюш паказвае дом найперш як месца чакання і мацярынскай любові, а Багушэвіч — як прастору асабістай годнасці, працы і свядомага супраціву чужому дастатку.
У вершы Геніюш хата персаніфікуецца. Яе «мілыя вочы» сумна глядзяць у поле і нібы чакаюць таго, каго дарога адвяла далёка. Сівыя, прарослыя мохам сцены і крывы плот сведчаць пра мінулы час, аднак вясновыя вішні і зеляніна ахінаюць дом жывой прыгажосцю. Такое спалучэнне старасці з адраджэннем дазваляе ўбачыць у хаце не руіну, а захавальніцу надзеі.
Цэнтральным становіцца голас маці. Яна корміць чужых вандроўнікаў, бо верыць, што нехта гэтак жа дапаможа яе сыну. Камень каля парога яднае дарогу і дом: на ім адпачываюць бяздомныя, а думка гаспадыні ўвесь час скіравана да адсутнага дзіцяці. Яна захоўвае яго месца на покуці і ўяўляе вяртанне да поля, плуга, каханай дзяўчыны. Таму хата сімвалізуе не толькі будынак, але і парадак жыцця, у якім чалавек памятае род, працу і Беларусь. Фінальная просьба не забыць краю надае асабістаму чаканню нацыянальны сэнс.
Лірычны герой Багушэвіча сам гаворыць пра сваю хату. Ён не хавае яе ўбоства: падваліна згніла, унутры дымна і зімна, навокал пясок і каменне. Аднак паўторы прыналежных слоў «мая», «мне», «свой» падкрэсліваюць, што бедны дом даражэйшы за чужыя замкі. Прыказкавы выраз пра свой калок і чужыя клямкі ператварае побытавую дэталь у маральны прынцып.
Герою прапануюць урадлівую зямлю, багатую нявесту і заможнае жыццё, але ён адмаўляецца. Яго выбар не з’яўляецца любоўю да галечы. Ён хоча есці хлеб, здабыты ўласнай працай, а не залежаць ад чужой ласкі. Нават прымусова адарваны ад дому, герой абяцае вярнуцца, насекчы бярвенняў і збудаваць хату нанова. Дынамічны пералік дзеянняў паказвае ўпартасць і здольнасць аднаўляць свой свет.
Адрозніваецца і інтанацыя вершаў. У Геніюш яна пяшчотная, элегічная і апавядальная; прыродныя вобразы змякчаюць боль чакання. У Багушэвіча чуваць жывую народную гаворку, палеміку і нават іронію. Яго герой адказвае тым, хто хоча вырашыць за яго, дзе і як яму жыць. Аднак абодва тэксты сцвярджаюць адно: страта сувязі з хатай пагражае стратай часткі сябе.
Такім чынам, родная хата ў абодвух вершах перарастае межы звычайнай рэчы. У Геніюш яна чакае, ахоўвае памяць і кліча сына вярнуцца да Беларусі. У Багушэвіча яна дае чалавеку незалежнасць і права заставацца сабой. Розныя галасы — маці і гаспадара — сустракаюцца ў агульнай думцы: радзіма можа быць беднай і старой, але вернасць ёй падтрымлівае маральную цэласнасць чалавека.
Oba modele są pierwszą redakcją wymagającą niezależnej recenzji języka białoruskiego i treści. Nie są oficjalnymi odpowiedziami CKE ani gwarancją punktów; zdający wybiera jeden temat i pisze własną pracę.
Zobacz rozwiązanie krok po kroku
- Wybierz jeden temat i właściwą rubrykę
Temat 1 wymaga odtworzenia problemu artykułu, własnego stanowiska i innych tekstów kultury. Temat 2 wymaga jednej spójnej koncepcji porównania obu wierszy, a nie dwóch osobnych streszczeń.
- Temat 1: nazwij problem artykułu
Pankratava przeciwstawia teatr reagujący na dyskryminację, nierówność i społeczną traumę teatrowi zamkniętemu w bezpiecznej rozrywce. Model uznaje spektakl za początek rozmowy, nie za samodzielne rozwiązanie problemu.
- Temat 1: uzasadnij stanowisko tekstami kultury
Modele społecznej odpowiedzialności sceny rozwijają «Тутэйшыя», «Раскіданае гняздо» i «Паўлінка» Janki Kupały. Każde odwołanie służy innemu argumentowi: krytyce konformizmu, pokazaniu skutków niesprawiedliwości i konfliktowi pokoleń.
- Temat 2: ustal wspólny symbol
W obu wierszach uboga stara chata oznacza więcej niż budynek: łączy człowieka z rodziną, ziemią, pracą i Białorusią. To wspólna oś porównania, którą trzeba utrzymać w całej pracy.
- Temat 2: pokaż różnicę głosów i funkcji
U Hieniusz dom i matka czekają na nieobecnego syna, a wiosenna przyroda podtrzymuje nadzieję. U Bahuszewicza właściciel sam broni biednego domu jako źródła niezależności, przeciwstawiając własną pracę cudzej zamożności.
- Sprawdź limit i nie przypisuj modelom punktów
Modele mają 351 i 424 słów wraz z tytułami, więc przekraczają wymagane 300. Punktację może określić dopiero niezależna recenzja językowa i egzaminatorska według właściwej rubryki.
Nie mieszaj obu tematów i rubryk. W temacie 1 nie wystarcza ogólna pochwała teatru, a w temacie 2 dwa osobne omówienia bez porównania nie tworzą koncepcji interpretacyjnej.
Punktowanie i źródło
Do 40 pkt. Temat 1: określenie problemu 0–9, stanowisko 0–9, rzeczowość 0–2, kompozycja 0–6, spójność 0–2, styl 0–4, język 0–4, zapis 0–4. Temat 2: koncepcja porównania 0–6, uzasadnienie 0–12, rzeczowość 0–2, kompozycja 0–6, spójność 0–2, styl 0–4, język 0–4, zapis 0–4. Przy mniej niż 300 słowach ocenia się tylko kategorie A–C; błąd kardynalny może wyzerować pracę.
Strona arkusza: 2
Opracowanie wstępne — oczekuje na zatwierdzenie redakcyjne.