Zadanie 1
40 pktJęzyk białoruski rozszerzony F2015 — wypracowanie
Dwa alternatywne tematy — MOB-R1_1P-202
Temat 1 jest wypowiedzią argumentacyjną o roli baśni; temat 2 — interpretacją porównawczą dwóch wierszy. Na egzaminie wybiera się jeden temat.
Temat 1 — «Казка – у жыцці падказка»
Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.
Тэма 1. На падставе фрагмента артыкула Юліі Шпаковай Казка – у жыцці падказка
прадстаў тэму і паразважай над ёй. Карыстайся тэзісам і думкамі аўтаркi і
звярніся да іншых тэкстаў культуры. Твая праца павінна налічваць не
менш за 300 слоў.
Юлія Шпакова
Казка – у жыцці падказка
У Еўропе і ЗША кнігі для дзяцей і падлеткаў па папулярнасці знаходзяцца на другім
месцы сярод іншых жанраў. Традыцыйна значную частку дзіцячай літаратуры
складаюць казкі. Жыхарам нашай краіны асабліва пашчасціла: беларускія казкі
вызначаюцца сюжэтнай разнастайнасцю. Па падліках айчынных даследчыкаў, каля 50
сюжэтных тыпаў беларускіх казак не маюць аналогій у міжнародных паказальніках
казкавых сюжэтаў. […]
Па словах літаратуразнаўцы Івана Саверчанкі, „казкі – не толькі шэдэўр слоўнага
мастацтва, але і духоўная сутнасць народа. Яны развіваюць фантазію, творчае мысленне,
адлюстроўваюць светапогляд і лад жыцця нашых продкаў, злучаюць пакаленні”.
У дзяцінстве творы гэтага жанру – магчымасць не толькі трапіць у чароўны
захапляльны свет, але і навучыцца ацэньваць свае ўчынкі і асэнсоўваць рэчаіснасць.
Дарослыя нярэдка пераказваюць ці перачытваюць вядомыя з дзяцінства казкі сваім
дзецям, а потым – унукам і нярэдка здзіўляюцца незаўважаным раней падтэкстам і ідэям
– што датычыцца як народных, так і літаратурных казак.
Яшчэ большую ролю адыгрывалі казкі ў мінулым – дзвесце і нават сто гадоў таму.
Казка не толькі дапамагала выхоўваць і забаўляць дзяцей. Яна аб’ядноўвала сваякоў
і аднавяскоўцаў, бо дзеці часта хадзілі да добрых апавядальнікаў слухаць казкі. […]
У вёсцы ці ў леснічоўцы было адносна няшмат варыянтаў баўлення вольнага часу –
і важна, што сяляне ды іншыя працаўнікі часта рабілі выбар на карысць тэкстаў
традыцыйных, пачутых колісь ад бацькоў і дзядоў…
Удзельнікі этналагічных экспедыцый дагэтуль з захапленнем запісваюць казкі ад
носьбітаў традыцыі. У беларускіх вёсках жывуць таленавітыя апавядальнікі, якія
распавядаюць казкі, пачутыя ад суседзяў і старэйшых сваякоў, – пераказваюць
традыцыйныя сюжэты, узнаўляюць інтанацыю, стылістычныя прыёмы… […]
Прагрэс не спрыяе захаванню фальклорных традыцый. З аднаго боку, дзякуючы
навукова-тэхнічным дасягненням народная казка застаецца з намі, у сучаснай культуры,
надзейна захаваная на розных носьбітах. Выдаюцца кнігі народных казак, казкі можна
лёгка знайсці ў інтэрнэце…
З іншага боку, казкі яшчэ доўга будуць расказвацца. Нярэдка здараецца, што пад
рукой няма кнігі ці планшэта, а дзіця з задавальненнем паслухае займальную гісторыю.
І тут свядомым бацькам варта пацікавіцца, якія казкі расказвалі на іх малой радзіме,
альбо аднавіць у памяці беларускія казачныя сюжэты, якія будуць арганічна ўспрымацца
сучаснымі дзецьмі.
Паводле: Ю. Шпакова, Казка – у жыцці падказка, www.zviazda.by
Temat 2 — ziemia rodzinna u Bahdanowicza i Shveda
Тэма 2. Зрабі параўнаўчы аналіз і інтэрпрэтацыю вершаў. Твая праца павінна
налічваць не менш за 300 слоў.
Максім Багдановіч
Калі зваліў дужы Геракл у пыл Антэя…
Калі зваліў дужы Геракл у пыл Антэя,
Як вецер валіць поўны колас да раллі, –
Ўдыхнула моц у грудзі сына мацер Гея,
І вось, цвярды, як дуб, яшчэ, чым перш, сільнее,
Ён, напружыўшыся, падняўся ўраз з зямлі.
Паломаны жыццём, чакаючы магілы,
Радзімая зямля, прынікнуў я к табе,
І бодрасць ты ўліла ў слабеючыя жылы,
Зварушыла маёй душы драмаўшай сілы,
І месца ў ёй з тых пор няма ўжо больш жальбе.
М. Багдановіч, Інтымны дзённік. Выбраныя творы, Мінск 2006, с. 80.
Віктар Швед
Беласточчына
Беласточчына, мая замелька родная,
Жывеш заўсёды ты ў глыбі маіх грудзей.
Нідзе мясціны не сустрэў ніводнае,
Што мне была б хоць крышку даражэй.
Вось родны краявід, палоскі вузкія,
Якія дробніў люд вясковы з году ў год;
Сярод палёў – пасёлкі беларускія,
Дзе ад вякоў жыве мой дарагі народ.
Гляджу, прысела хатка там вясковая,
Дзе крокі першыя ў жыцці сваім рабіў,
Дзе ад бацькоў вучыўся роднай мове я,
Якую ў шуме дзён ікмлівых не забыў.
На Беласточчыне пражыў я маладосць,
Ды што пражыў – я нарадзіўся тут.
Таму была найдаражэйшаю і ёсць
Мне Беласточчына, мой родны, мілы кут.
В. Швед, Беласточчына, [у:] В. Сянкевіч, Родная літаратура.
Падручнік па беларускай літаратурнай і культурнай адукацыі
для вучняў 1 класа агульнаадукацыйнага ліцэя, Białystok 2013, с. 65.
Выберы адну з дзвюх тэм і напішы па-беларуску не менш за 300 слоў. Поўныя матэрыялы і два асобныя мадэлі змешчаны ніжэй.
Pokaż dwa autorskie modele i plan pracy
Autorski model — temat 1 (nie jest pracą CKE):
Казка як памяць, школа выбару і жывая размова
Артыкул Юліі Шпаковай «Казка – у жыцці падказка» ставіць праблему месца народнай казкі ў жыцці сучаснага чалавека. Ці застаецца яна патрэбнай, калі сюжэт можна імгненна знайсці ў кнізе або інтэрнэце? Аўтарка адказвае станоўча: казкі захоўваюць светапогляд народа, развіваюць фантазію, вучаць ацэньваць учынкі і злучаюць пакаленні. Я згодны з гэтым рашэннем праблемы, але лічу важным яшчэ адно: казка жыве не толькі як запісаны тэкст. Яе сэнс раскрываецца ў размове, пераказе і новым асэнсаванні слухачом.
Шпакова падкрэслівае выключную сюжэтную разнастайнасць беларускай традыцыі. Гэта істотна, бо фальклор не з’яўляецца бязлікім зборам аднолькавых гісторый. У ім захаваліся ўяўленні пра працу, справядлівасць, сям’ю, небяспеку і ўзаемную дапамогу. Калі бацькі расказваюць дзецям тое, што самі чулі ў маленстве, яны перадаюць не толькі фабулу, але і інтанацыю, словы, мясцовыя вобразы ды спосаб ацэнкі чалавечых паводзін.
Выхаваўчую функцыю добра паказвае беларуская народная казка «Лёгкі хлеб». Воўк хоча атрымаць хлеб без намагання, але касец паслядоўна тлумачыць, колькі працы патрабуюць узворванне, сяўба, жніво, малацьба і выпяканне. Простая гісторыя разбурае ілюзію лёгкага дастатку. Дзіця разумее сувязь паміж вынікам і доўгай супольнай працай. Мараль не падаецца як сухі загад; яна вынікае з камічнага расчаравання героя і таму лепш запамінаецца.
Іншы аспект традыцыі раскрывае «Музыка-чарадзей». Талент героя мае такую сілу, што кранае людзей і прыроду, а мастацтва супрацьстаіць жорсткасці ды несправядлівасці. У гэтай казцы фантастыка не адрывае слухача ад рэальнасці. Наадварот, яна ў вобразнай форме ставіць пытанне, каму служыць дар чалавека і чаму духоўную свабоду нельга канчаткова знішчыць прымусам. Такі сюжэт развівае ўяўленне і адначасова вучыць распазнаваць маральную каштоўнасць творчасці.
Важная і заўвага аўтаркі пра тэхнічны прагрэс. Лічбавыя носьбіты дапамагаюць захаваць варыянты казак, працу даследчыкаў і галасы носьбітаў традыцыі. Без запісу многія сюжэты маглі б знікнуць. Аднак гатовы файл не замяняе жывога апавядальніка. Падчас пераказу дзіця можа спытаць, паспрачацца з учынкам героя або прапанаваць іншы фінал. Тады казка становіцца школай мыслення, а не толькі культурным экспанатам.
Сучаснасць не патрабуе паўтараць кожную старую ацэнку без крытычнага роздуму. Некаторыя вобразы можна абмеркаваць, растлумачыць гістарычны кантэкст або параўнаць з сённяшнім досведам. Менавіта такое чытанне пацвярджае думку Шпаковай пра новыя падтэксты, якія дарослы заўважае, вяртаючыся да вядомай гісторыі. Традыцыя застаецца жывой, калі не баіцца пытанняў.
Такім чынам, казка патрэбная чалавеку як памяць супольнасці, вобразная школа маральнага выбару і прастора сустрэчы пакаленняў. Кніга і інтэрнэт могуць захаваць яе словы, але бацькі, дзеці, настаўнікі і апавядальнікі надаюць гэтым словам новае жыццё. Таму сапраўднай пагрозай для казкі з’яўляецца не тэхніка, а абыякавасць і адмова ад супольнай размовы.
Autorski model — temat 2 (nie jest pracą CKE):
Родная зямля як крыніца сілы і тоеснасці
Вершы Максіма Багдановіча «Калі зваліў дужы Геракл у пыл Антэя…» і Віктара Шведа «Беласточчына» аб’ядноўвае перакананне, што сувязь з роднай зямлёй фарміруе чалавека і дае яму ўнутраную апору. Аднак паэты будуюць гэты сэнс па-рознаму. Багдановіч праз антычны міф паказвае аднаўляльную моц Радзімы ў момант асабістага знясілення, а Швед праз канкрэтныя краявіды, дом, мову і народ стварае аўтабіяграфічны партрэт малой айчыны.
Верш Багдановіча пачынаецца гісторыяй Антэя. Паводле міфа, волат атрымліваў сілу ад маці-зямлі Геі, таму пасля падзення мог узняцца яшчэ мацнейшым. Паэт параўноўвае яго з поўным коласам, які вецер хіліць да раллі. Гэты вобраз спалучае антычны сюжэт з земляробчым светам: падзенне да зямлі не азначае паразы, бо зямля корміць і аднаўляе жыццё.
У другой страфе міф становіцца мадэллю лёсу лірычнага героя. Ён «паломаны жыццём», стомлены і нібы чакае магілы, але прыпадае да роднай зямлі. Яна ўлівае бадзёрасць у слабеючыя жылы і будзіць сілы душы. Паралель паміж Антэем і героем паказвае Радзіму як духоўную маці. Кантраст паміж чаканнем смерці і новым уздымам надае твору дынаміку пераадолення. Зямля не ліквідуе мінулы боль, але не пакідае ў душы месца для пасіўнай жальбы.
Швед адразу называе сваю родную прастору — Беласточчыну. Памяншальная форма «замелька» перадае пяшчоту, а зварот да краю робіць верш падобным да шчырай размовы. Калі ў Багдановіча зямля мае шырокі сімвалічны сэнс, тут яна атрымлівае дакладныя рысы: вузкія палоскі палёў, беларускія пасёлкі, вясковую хатку. Пейзаж не дэкарацыя, а запіс жыцця мясцовай супольнасці.
Асабліва важны матыў мовы. У роднай хаце герой зрабіў першыя крокі і ад бацькоў навучыўся беларускай мове, якой не забыў у «шуме дзён імклівых». Так асабістая памяць злучаецца з культурнай тоеснасцю. Беласточчына дарагая не толькі таму, што тут прайшла маладосць, але і таму, што тут ад вякоў жыве «мой дарагі народ». Паўторы слоў «родны», «дарагі», «найдаражэйшы» адкрыта выяўляюць пачуццё, не хаваючы яго за складанай алегорыяй.
Кампазіцыя твораў таксама розная. Багдановіч будуе дзве сіметрычныя страфы: спачатку міфалагічны прыклад, потым яго асабістае паўтарэнне. Параўнанні і ўвасабленне зямлі ўзнімаюць перажыванне да ўніверсальнага ўзроўню. Швед рухаецца ад агульнага прызнання любові праз агляд краявіду да дома, мовы і выніковага сцвярджэння. Яго верш нагадвае паступовае набліжэнне да цэнтра памяці.
Нягледзячы на адрозненні, абодва героі не ўспрымаюць Радзіму як абстрактную тэрыторыю. Для Багдановіча гэта крыніца жыццёвай і духоўнай сілы, для Шведа — месца нараджэння, сямейнага досведу, мовы і прыналежнасці да народа. У першым творы сувязь асабліва патрэбная ў крызісе, у другім яна трывае праз усё жыццё.
Такім чынам, родная зямля ў абодвух вершах дапамагае чалавеку захаваць сябе. Міф пра Антэя тлумачыць, чаму вяртанне да Радзімы можа перамагчы знясіленне, а канкрэтны вобраз Беласточчыны паказвае, з чаго такая сувязь складаецца штодня. Сіла нараджаецца і з зямлі як сімвала, і з палёў, бацькоўскай хаты, роднай мовы ды памяці пра свой народ.
Modele są pierwszą redakcją do niezależnej recenzji języka białoruskiego, treści i punktacji. Nie są oficjalnymi odpowiedziami CKE ani gwarancją 40 pkt; zdający wybiera jeden temat.
Zobacz rozwiązanie krok po kroku
- Rozdziel dwa alternatywne zadania
Temat 1 wymaga odtworzenia problemu artykułu, stanowiska wobec rozwiązania autorki i innych tekstów kultury. Temat 2 wymaga jednej wspólnej osi porównania obu wierszy.
- Temat 1 — nazwij problem i rozwiązanie
Problem dotyczy potrzeby baśni w świecie nowych technologii. Shpakova widzi w niej zapis światopoglądu, szkołę oceny czynów i żywy łącznik między pokoleniami.
- Temat 1 — zajmij stanowisko i uzasadnij
Model zgadza się z autorką, ale podkreśla rolę żywego opowiadania. «Лёгкі хлеб» rozwija etos pracy, a «Музыка-чарадзей» pokazuje moralną siłę sztuki.
- Temat 2 — ustal wspólną koncepcję
W obu wierszach rodzinna ziemia daje człowiekowi siłę i tożsamość. Ta teza łączy wszystkie porównywane elementy, zamiast tworzyć dwa niezależne omówienia.
- Temat 2 — pokaż różnice
Bahdanovich wykorzystuje mit Anteusza i symetryczne przejście od mitu do osobistego kryzysu. Shved konkretyzuje Białostocczyznę przez pola, dom, rodziców, język i wspólnotę.
- Temat 2 — sfunkcjonalizuj formę
Porównaj mit i autobiograficzny detal, budowę obu utworów, personifikację ziemi, powtórzenia wartościujące oraz odmienne drogi od krajobrazu do tożsamości.
- Sprawdź limit i kryteria
Modele mają 405 i 447 słów wraz z tytułami, więc przekraczają minimum 300. Punktację może potwierdzić dopiero niezależna recenzja.
Nie mieszaj rubryk. W temacie 1 samo streszczenie artykułu nie tworzy stanowiska, a w temacie 2 dwie oddzielne interpretacje bez wspólnej zasady porównania nie realizują polecenia.
Punktowanie i źródło
Do 40 pkt. Temat 1: problem 0–9, stanowisko wobec rozwiązania autora 0–9, rzeczowość 0–2, kompozycja 0–6, spójność 0–2, styl 0–4, język 0–4, zapis 0–4. Temat 2: koncepcja porównania 0–6, uzasadnienie 0–12, dalej 2+6+2+4+4+4. Minimum 300 słów; poniżej limitu ocenia się tylko A–C. Błąd kardynalny może wyzerować pracę.
Strona arkusza: 2 · Strona zasad oceniania: 3
Opracowanie wstępne — oczekuje na zatwierdzenie redakcyjne.