Zadanie 1
35 pktJęzyk kaszubski — interpretacja porównawcza i argumentacja
Wëbierzë jeden z pòstãpnëch tematów i napiszë wëprôcowanié.
• Twòja prôca mùszi miec nômni 350 słów.
• Numer wëbrónégò tematu wpiszë w krôtkã.
• Zapiszë wëprôcowanié w wëznaczonym placu. Nie piszë na marginesach.
• Prôcã napiszë w kaszëbsczim jãzëkù.
Теmat 1. (0–35)
Pòkòleniowô spôdkòwizna i ji òbrôz w lëteraturze. Zinterpretuj zagadnienié.
W rozwôżaniach òdwòłôj sã do dokazów Syn òkrãtnika Mariana Selina i Dorada na
drogã Tómka Fópczi.
Marian Selin
Syn òkrãtnika
Wcyg mòrze mie wòłô na dënëdżi swòje,
Jô wëpłënąc mùszã jak le dzéń widnieje,
Pòżegnac mie trzeba chëcz w rëbacczi wsë,
Chtërna nad Wiôldżim Mòrzã leżi.
Kòlibią mie wałë przez dłudżé lata,
A òkrãtë płëną w różné stronë swiata,
Tak wiedno bieżą przez szeroczé mòrza,
Ë jô z nima w mëslach, ë we snie dërch bieżã.
Ta chãc mòja sã wzmôgô, wiém – mòrze mie chce,
Czas òstawic domôcëch, bôt ë sécë tej,
Bë drëwac pò mòrzach, dalek òd wsë,
Co dzéń ò tim mëszlã, pò nocach mie sã sni.
Nôùkã jem dostôł òd tatka swòjégò,
Co téż na swiatowëch òkrãtach biegôł,
Ë stark mój, chòc stôri, przemierził swiat,
Òkrãtnikã biwôł za młodëch swòjich lat.
Czej tatk mój, ë starcë przez mòrza biegelë,
Jô syn òkrãtnika, téż chcã rëszëc w swiat,
Póczi młodi jem, jaż do starkòwëch lat.
Do cebie, chëcz mòja, pòwrócã jô wnet,
Swój bôt przëwitajã, żak, manc, wimò1, net,
Ë tak jak tatk czedës, przëwitajã krôj,
Bò chòc wszãdze je dobrze, doma le je rôj.
Na spòdlim: Marian Selin, Syn òkrãtnika, [w:] M. Selin, Niech wiater niese piesń, Gdynia 1996, s. 23.
1
stelôż do sëszeniô séców
Tómk Fópka
Dorada na drogã
Pòjkôj, Synkù, pòkôżã Cë stegnã,
Tã, co prosto prowadzy na swiat
Pòtkôsz lëdzy tam, biédã niejednã
I niejeden mdze wanożny czap…
Nierôz bãdzesz namiszlôł sã w drodze
Kądka jic, chtëren wëbrac môsz szlach
Wiédzkôj, Synkù, że pòslã Cë przodzy
Mòjã gwiôzdã, bë gòrnią Twą ba…
Czedë czëpë dobãdzesz nôwëższé
A nieznóny człek gadac mdze – Wë
Wspòmnij òjca, co wiele lat rëchli
Taczé słowa do Synka béł rzekł:
Pòjkôj, Synkù, pòkôżã Cë stegnã,
Tã, co prosto prowadzy na swiat
Pòtkôsz lëdzy tam, biédã niejednã
I niejeden mdze wanożny czap…
Tómk Fópka, Dorada na drogã, [w:] „Stegna”, nr 3/2019 [53], s. 15.
Теmat 2. (0–35)
Òbrazë ùszłotë w lëteraturze. Rozważë zagadnienié, òdwòłiwającë sã do załączonégò
tekstu i wëbrónégò dokazu z kaszëbsczi lëteraturë.
Grégór Schramke
Czas żniwów
W dzysdniowëch czasach jednégò dnia pòle złocy sã żbòżim, a ju drëdżégò le rzëskò
òstrima szpikùlcama sã jeżi. Ni ma nawetka sztëgów! Nawetka słomë! Je le pùsté pòle. […]
Czasã le jesz chtos ze starszich, zdrzącë na te dzysdniowé robòtë przë żëce, z cëchim
westchnienim rzeknie smãtno: Czedës to bëłë żniwa. Czedës to béł dżôd.
Ò tëch dôwnëch żniwach i ò tim dôwnym „dżadze” chcã dzysô Wama òpòwiedzec. Wiele
z tegò, co tu bãdze napisóné, to wspòminczi dwòje starszich ju lëdzy zez Brus.
Na Kaszëbach mało je dobri zemi. Dlôte téż przódë, czedë jesz nie bëło szitów
(azotanów, fòsfòranów i jinszich), ani téż ùlepszonëch òdmianów roscënów ùprawnëch, tak
jak to je dzysô, selë przede wszëtczim żëto i óws. Jak wiodra nie bëło, a czas seczeniô
zbòża béł ju corôz blëżi, dôwelë czasã na mszã, bë Bóg dôł słuńce na żniwa. Jak ju wiodro
bëło, a żëto dostojało, szło sã sec. Chłopi na ùkòs jeden za drëdżim seklë, a białczi za nima
wiązałë snopë. Sztëdżi stôwióné bëłë colemało na kùńc dnia robòtë. Na jednégò, co sekł,
przëpôdała jedna białka czë dzéwczã.
Wedle L. Malicczégò w Roku obrzędowym na Kaszubach, chtëren pisze za F. Lorentzã,
wôżné bëło rozpòczãcé seczeniô. Pierszé kłosë sekł sóm gbùr abò w jegò zastãpstwie chłop
żeniałi, co miôł dzecë. […]
B. Sëchta w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej pisze ò jesz jednym,
dôwnym, jesz sprzed II swiatowi wòjnë zwëkù, co miôł plac przë zaczãcym seczeniô. Gbùr,
co przëchòdzył na pòle, béł òbstąpiony przez kòsników i grabiôrczi, chtërny jegò remiã
òbwiązywelë pòwrozã. Jeżlë béł tam z białką, razã za remiona jich związywelë. […] I to bëło
wiôldżé ùtczenié dlô gbùrów. […]
Gbùr sóm rzôdkò sekł razã z chłopama. Miôł co jinszégò do robòtë. Przódë żniwiarze to
przede wszëtczim lëdze, co bëlë najãti do ti robòtë, abò co mielë do „òdróbkù”, na przëmiôr
za to, że ù gbùra na kawałuszkù zemi mielë so pòsadzoné bùlwë. Czasã ù gbùra, co żëta
miôł z szesc hektarów, bëło widzec nawetka 15 kòsników! Seklë òni przede wszëtczim
dopiérze pò pôłnim, czedë przëjachelë ju z robòtë. Dlôte téż seczenié bawiło co nômni pôrã
dniów.
Czej òstatné kłosë żëta padłë, plotło sã wińc. Wińc ùstrojony béł farwnyma blewiązkama.
Chto związôł òstatny snop, nazwóny béł w òkòlim Brusów „dżadã”. W jinszich stronach […]
„dżadã” béł nazwóny snop, co òstatny òstôł związóny. Snop ten téż miôł miono bãks i jegò
rola bëła takô, jaką na pôłniowëch Kaszëbach miôł wińc.
Zatkłi na grablach wińc béł ùroczësto, ze spiéwã („Chto sã w òpiekã…”, „Serdecznô
Matkò…”) niosłi z pòla na pòdwòrzé gbùra. Szlë w tim pòchòdze kòsnicë i białczi
z dzéwczãtama, co to wiązałë snopë. Pòchód béł redosny. Niechtërny ze żniwiarzów rëchli ju
bëlë chùtkò przëszłi do gbùrstwa, gdze sã zaczajiwelë z wòdą na tëch, co to szlë z „dżadã”.
Jim wiãcy wòdë lało sã na pòchód, tim lepi. Miało to […] zagwësnic w przińdnym rokù dobré
żniwò.
Żniwiarze dôwelë gbùrowi wińc, a òn, pò òdebranim òd nich tegò „dżada” […],
ùgòszcziwôł jich swójsczim piwã (przërëchtowónym z szari kawë, cëkru i młodzy) i ùroczëstą
wieczerzą, na chtërny bëła prażnica na szpërkach, chléb, masło, szinka, wôrzta. […]. Béł téż
kùch młodzowi i szarô kawa. Gbùr téż pòczestowôł rozrobionym pół na pół z sokã z wiszniów
szpirtusã. Bëłë spiéwë, a czasã nawetka tuńce.
Dżada, taczégò, jak jô móm òpisóné, wëprôwiało sã leno przë seczenim żëta. Przë ówsu
nie bëło taczich ceremóniów.
Jak żëto pòstawioné w sztëgach bëło ju sëché, to bëło zwòżoné do stodołë. Z tim sã téż
wiążą zwëczi. Zôpól bëła w sztërëch rogach pòswiãconô. Przë ùkłôdanim pierszi szëchtë
w zôpòlë nie bëło mòżna nick gadac, a béł mùs robic jak nôcëszi, bò bëła wiara, że jim
bãdze głosni, tim bãdze wiãcy mëszów i tim „głosni” bãdą òne „draszowałë” zbòżé. Pierszô
szëchta bëła kładłô kłosama do górë.
Zwëczi tu òpisóné miałë jesz plac w latach 60. XX stalata. Zaczãłë zamierac, jak lëdze
zaczãlë żniwic snopòwiązałkama, pózni jesz kómbajnama.
Na spòdlim: Grégór Schramke, Czas żniwów, „Òdroda”, nr 8/2003.
Wëbierzë jeden z pòstãpnëch tematów i napiszë wëprôcowanié w kaszëbsczim jãzëkù, nômni 350 słów. Model poniżej realizuje tylko temat 1.
Potrzebuję podpowiedzi
- Ustal, kto mówi w każdym wierszu i do kogo się zwraca.
- Zestaw pragnienie podróży z miejscami, w których mowa o rodzinie. Czy te wartości się wykluczają?
- Porównaj zakończenia: obietnicę powrotu oraz prośbę ojca o pamięć po osiągnięciu sukcesu. Zbuduj na tej relacji wspólny wniosek.
Przykładowe wypracowanie — temat 1
Temat 1 — Pòkòleniowô spôdkòwizna. Autorski model:
Pòkòleniowô spôdkòwizna to nié le materialné dobrô, chtërne òstôwiają nóm starkòwie i òjcowie. To téż pamiãc, nôùka, ùmiejãtnoscë i wôrtnotë, z jaczima młodi człowiek jidze w swiat. W dokazach Mariana Selina „Syn òkrãtnika” i Tómka Fópczi „Dorada na drogã” spôdkòwizna pòzwôlô synowi òpùscëc dom, a równoczasno zachòwac wiãz z rodzëzną. Òba wiérztë pòkazëją, że samòstójnosc nie mùszi òznaczac zapòmnieniô ò tëch, òd jaczich jesmë dostelë pierszą nôùkã.
W „Synie òkrãtnika” gôdô młodi człowiek, chtërnégò mòrze wòłô do se. Òn ju w mëslach i we snie płënie z òkrãtama przez swiat. Pòwtôrzającé sã òbrazë mòrza, wałów i daleczi drogë pòkazëją mòc jegò pragnieniô. Wëjazd nie je dlô niegò le robòtą, ale téż spòsobã żëcô, chtëren òn chce sóm wëbrac. Ta chãc mô równak swòje kòrzenie w rodzënie.
Syn przëwòłiwô tatka i starka. Òbaj pływelë na òkrãtach i pòznôwelë swiat. Młodi człowiek widzy swòjã drogã jakno pòsobną czãsc rodzënowi historii. Nôùka òd tatka nie zamikô gò w chëczë, le dôwô mù òdwôgã do wëpłëniãcô. W ten spòsób dokaz pòkazëje spôdkòwiznã jakno żëwą tradicjã, chtërnã kòżdé pòkòlenié mòże pòdnąc na nowò. Syn chce bëc òkrãtnikã nié le dlôte, że taczé je żëcé òjca, ale téż dlôte, że sóm czëje w se tã pòtrzebã.
Wôżnô je slédnô zwrotka. Pò òpòwiescë ò daleczich mòrzach pòjôwiô sã òbietnica pòwrotu. Chëcz, bôt i sécë są znakama swòjégò môla. Pòrównanié domù do rôju pòdkresliwô, że pòznanié swiata nie niszczi miłotë do rodzënowëch stron. Dzédzëctwò òznôczô tu téż wiédzã ò tim, dokąd człowiek mòże wrócëc.
W „Doradze na drogã” zmieniô sã perspektiwa: to òjc zwracô sã do syna. Òn pòkazëje mù stegnã i przëgòtowùje gò na pòtkanié z lëdzama, biédą i trudnoscama. Nie òbiecëje żëcô bez problemów. Òjcowskô pòmòc nie pòlégô na wëbranim wszëtczich decyzjów za syna, le na przekôzanim òparcô, chtërno mdze przë nim téż pò wëjscym z domù.
Metafòra gwiôzdë pòzwôlô zrozmiec to òparcé. Òjc nie mòże bëc wszãdze ze synã, ale jegò słowa mògą òstac drogowidã. Równak òn prosy téż ò pamiãc w sztóce ùdôłoscë: czedë syn dobãdze nôwëższé czëpë i jinszi zaczną gò ùtcëc, mô wspòmniec òjca. Spôdkòwizna ùczi tedë nié le òdwôdżi, ale téż wdzãcznoscë i pòkòrë.
Òba dokazë łączy mòtiw drogë, le jich òbrazë są jinszé. Ù Selina mòrze mô konkretny związk z robòtą tatka i starka; ù Fópczi stegna, gwiôzda i czëpë pòzwôlają czëtac drogã téż jakno òbraz całégò żëcô. Pierszi syn òbiecëje pòwrót, drëdżi mô zachòwac pamiãc. W òbù przëtrôfkach rodzënowô wiãz nie je przeszkòdą dlô młodégò człowieka. Je spòdlã jegò samòstójnégò żëcô i pòzwôlô mù jic dali bez òdcënaniô swòjich kòrzeni.
Autorski przykład do nauki porównania i argumentacji, nie oficjalna odpowiedź CKE ani gwarancja 35 punktów. Pierwsza redakcja do niezależnej recenzji językowej i merytorycznej. Na egzaminie wybierasz jeden temat i piszesz samodzielnie; model nie realizuje tematu 2.
Zobacz rozwiązanie krok po kroku
- Wybierz temat 1 i ustal relację między utworami
Model dotyczy dziedzictwa pokoleń, nie obrzędów z tematu 2. Oba wiersze pokazują wyjście syna w świat oraz zachowanie więzi rodzinnej. Teza: dziedzictwo nie więzi młodego człowieka w domu, lecz daje oparcie jego samodzielności. To oś porównania, a nie dwa osobne streszczenia.
- Selin: połącz osobiste pragnienie z historią rodziny
W „Syn òkrãtnika” syn sam mówi o przyciąganiu morza, myślach i snach o podróży. Następnie wymienia pływających ojca i dziadka. Wniosek wynika z obu fragmentów: wybór kontynuuje tradycję, ale odpowiada również własnemu pragnieniu; tekst nie mówi o przymusie narzuconym przez ojca.
- Selin: wyjaśnij zwrot ku domowi w zakończeniu
Po obrazach dalekich mórz pojawia się zapowiedź powrotu i przywitania domu, łodzi oraz sprzętu rybackiego. Porównanie domu do raju podkreśla trwałą wartość miejsca pochodzenia. Podróż i przywiązanie nie wykluczają się. Kontekst rodzinnej tradycji morskiej wynika z samego tekstu — nie trzeba dopisywać niezweryfikowanej biografii autora.
- Fópka: rozpoznaj zmianę mówiącego i funkcję gwiazdy
Tutaj mówi ojciec do „Synkù”. Droga obejmuje spotkania z ludźmi, biedę, trudności i wybór kierunku. Gwiazda wysyłana przed synem może być odczytana jako metafora trwającej opieki i wskazówki. To propozycja interpretacji obrazu, nie dosłowna obietnica ochrony przed każdym nieszczęściem.
- Fópka: odczytaj próbę pamięci w chwili sukcesu
Ojciec każe wspomnieć swoje słowa, gdy syn osiągnie najwyższe szczyty i obcy człowiek zwróci się do niego z szacunkiem „Wë”. Sukces nie powinien usuwać pamięci o rodzinnym wsparciu. Powtórzenie początkowej strofy na końcu utrwala radę i nadaje wypowiedzi ramę.
- Porównaj środki i sformułuj wspólny wniosek
Zestaw syna jako mówiącego u Selina z ojcem jako mówiącym u Fópczi, konkretne morze z metaforyczną drogą życia oraz obietnicę powrotu z nakazem pamięci. Model kończy się wnioskiem, że odziedziczona więź jest podstawą samodzielności. Nie sprowadzaj obu tekstów do ogólnego zdania „rodzina jest ważna”.
- Sprawdź samodzielność, język i objętość
Na egzaminie napisz własną argumentację po kaszubsku, minimum 350 wyrazów. Model pokazuje analizę obu wierszy i porównanie; nie jest wzorem do przepisania. Drugi temat oraz cały tekst „Czas żniwów” pozostają dostępne, ale nie są realizowane przez ten model. Pierwsza redakcja wymaga niezależnej recenzji kaszubskiej, literackiej i punktowej.
Dwa streszczenia bez porównania; przypisanie ojcu zakazu wyjazdu; dosłowne odczytanie gwiazdy jako gwarancji bezpieczeństwa; połączenie obu tematów w jednej pracy.
Punktowanie i źródło
Do 35 pkt: warunki formalne 1, kompetencje literackie i kulturowe 16, kompozycja 7, język 11. Poniżej 350 wyrazów oceniane są tylko dwa pierwsze obszary. Zero za formalne oznacza zero w pozostałych; KLiK=0 wyłącza kompozycję i język. Model nie ma przyznanej oceny CKE.
Strona arkusza: 4
Opracowanie wstępne — oczekuje na zatwierdzenie redakcyjne.