Filozofia 2022 — poziom rozszerzony — Formuła 2015

1. Ustal warunki polecenia

   Sformułuj ontologiczną i epistemologiczną tezę o duszy. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Teza ontologiczna mówi, jaki jest byt duszy: w rozumowaniu Sokratesa jest podobna do niewidzialnego i niezmiennego. Teza epistemologiczna mówi o sposobie poznania: zmysły chwytają ciało i zmienne rzeczy, nie samą duszę. Dwa zdania odpowiadają więc na dwa różne pytania, nawet jeśli odwołują się do tego samego fragmentu.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie podawaj dwóch cech ontologicznych zamiast jednej tezy o bycie i jednej o poznawaniu. Własne zasady oceniania na stronie 2 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie podawaj dwóch cech ontologicznych zamiast jednej tezy o bycie i jednej o poznawaniu.

1. Ustal warunki polecenia

   Wskaż dwa podobieństwa idei i dusz w przytoczonym tekście. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Najpierw zestaw status poznawczy: zarówno idea, jak i dusza nie jest zwykłym widzialnym ciałem. Następnie wskaż własność trwania: Sokrates łączy obie z tym, co nie podlega zmianie i rozpadowi. To dwa odrębne podobieństwa, nie powtórzenie jednego słowa.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie wpisuj „ciało” w miejsce duszy: w źródle ciało stanowi przeciwstawienie dla obu wskazywanych bytów. Własne zasady oceniania na stronie 3 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie wpisuj „ciało” w miejsce duszy: w źródle ciało stanowi przeciwstawienie dla obu wskazywanych bytów.

1. Ustal warunki polecenia

   Jak rzecz piękna ma się do idei piękna i jak różnią się Platon oraz Arystoteles? Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Oddziel trzy wymagane człony. W tekście z Fedona idea jest niezmienna, rzeczy zmysłowe zmienne. Uczestnictwo wyjaśnia, dlaczego różne jednostkowe przedmioty mogą być piękne. Następnie nazwij stanowisko Platona i skontrastuj je z Arystotelesowskim umieszczeniem formy w konkretnej rzeczy.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie przypisuj Arystotelesowi samodzielnego świata idei ani nie kończ odpowiedzi na samym określeniu „platonizm”; porównanie jest osobno punktowane. Własne zasady oceniania na stronie 3 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie przypisuj Arystotelesowi samodzielnego świata idei ani nie kończ odpowiedzi na samym określeniu „platonizm”; porównanie jest osobno punktowane.

1. Ustal warunki polecenia

   Jak nazywa się stanowisko Sokratesa o relacji duszy i ciała? Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Sokrates nie opisuje duszy jako jednej z funkcji ciała. Przeciwstawia dwa rodzaje bytu i ich własności: dusza jest niewidzialna oraz pokrewna niezmiennemu, ciało podlega zmysłom i rozpadowi. Takie rozdzielenie to dualizm.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie wystarczy nazwa „dualizm”; zadanie wymaga wyjaśnienia, co jest w człowieku dwoiste i jak różnią się składniki. Własne zasady oceniania na stronie 4 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie wystarczy nazwa „dualizm”; zadanie wymaga wyjaśnienia, co jest w człowieku dwoiste i jak różnią się składniki.

1. Ustal warunki polecenia

   Podaj dwa stanowiska konkurencyjne wobec dualizmu oraz przedstawicieli. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Dualizm uznaje dwa odrębne składniki. Materializm sprowadza rzeczywistość człowieka do materii; Hobbes jest dopuszczonym w kluczu przedstawicielem. Spirytualizm daje pierwszeństwo bytowi duchowemu; klucz wskazuje Berkeleya. Każde stanowisko musi być połączone z właściwym nazwiskiem.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie wpisuj dwóch nazw materializmu jako dwóch konkurencyjnych stanowisk ani nie przypisuj Berkeleya do monizmu materialistycznego. Własne zasady oceniania na stronie 5 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie wpisuj dwóch nazw materializmu jako dwóch konkurencyjnych stanowisk ani nie przypisuj Berkeleya do monizmu materialistycznego.

1. Ustal warunki polecenia

   Jak Augustyn zmienia Platońskie idee i genezę świata? Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Pierwsza zmiana dotyczy miejsca idei: u Augustyna trwają w Bożym intelekcie. Druga dotyczy stworzenia: chrześcijańskie creatio ex nihilo zastępuje platoński obraz nadawania ładu materii, która już istnieje. Odpowiedź musi objąć oba punkty, bo samo wspomnienie Boga nie wyjaśnia różnicy.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie pisz, że Augustyński Bóg tylko uporządkował odwieczną materię; to właśnie pogląd odróżniany w kluczu od stworzenia z niczego. Własne zasady oceniania na stronie 6 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie pisz, że Augustyński Bóg tylko uporządkował odwieczną materię; to właśnie pogląd odróżniany w kluczu od stworzenia z niczego.

1. Ustal warunki polecenia

   Czy podział wszystkich bytów na idee i ciała jest wyczerpujący u Platona? Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Podział logiczny musi obejmować każdy element dzielonego zakresu. W założonym uniwersum są jeszcze dusze. Wystarczy ten kontrprzykład: jeśli dusza nie wpada do żadnej z dwóch klas, suma klas nie daje wszystkich bytów, więc podział jest formalnie niepełny.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie oceniaj podziału jako poprawnego tylko dlatego, że idee różnią się od ciał; rozłączność nie zastępuje wyczerpującości. Własne zasady oceniania na stronie 7 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie oceniaj podziału jako poprawnego tylko dlatego, że idee różnią się od ciał; rozłączność nie zastępuje wyczerpującości.

1. Ustal warunki polecenia

   Uzupełnij drugą przesłankę tak, by wniosek wynikał dedukcyjnie. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Oznacz pierwszą przesłankę przez A = „p→¬q”, a oczekiwany wniosek przez B = „¬r”. Dopisz A→B. Wtedy z A oraz A→B przez modus ponens otrzymujesz B. To warunek formalnego wynikania, a nie próba obrony treściowo wiarygodnej teorii duszy; własny klucz wyraźnie dopuszcza przesłanki semantycznie osobliwe.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie wstawiaj samej tezy „dusze są nieśmiertelne” na podstawie Platona. W tym zadaniu oceniana jest poprawność schematu, nie zgodność filozoficzna z tekstem. Własne zasady oceniania na stronie 7 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie wstawiaj samej tezy „dusze są nieśmiertelne” na podstawie Platona. W tym zadaniu oceniana jest poprawność schematu, nie zgodność filozoficzna z tekstem.

1. Ustal warunki polecenia

   Które terminy oznaczają źródłowo prezentującą naoczność u Husserla? Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Źródłowo prezentująca naoczność to bezpośrednie dane doświadczenie przedmiotu tak, jak się jawi. Spostrzeżenie jest takim przypadkiem. Indukcja i wnioskowanie wyprowadzają wnioski, hipoteza coś zakłada, a dyskurs rozwija rozumowanie — nie prezentują przedmiotu bezpośrednio. Dlatego tylko drugi wiersz ma T.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie utożsamiaj każdego procesu poznawczego z bezpośrednią naocznością; pięć terminów nie jest pięcioma synonimami. Własne zasady oceniania na stronie 8 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie utożsamiaj każdego procesu poznawczego z bezpośrednią naocznością; pięć terminów nie jest pięcioma synonimami.

1. Ustal warunki polecenia

   Porównaj program Husserla z empiryzmem Locke'a. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Najpierw wskaż wspólną zasadę: wiedza wymaga odpowiedniego doświadczeniowego źródła. Następnie rozróżnij zakres doświadczenia w obu teoriach. U Locke'a wymienione są zewnętrzne doznania i refleksja, natomiast Husserl nie ogranicza naoczności do tych dwóch klas. To konkretny kontrast uznany w kluczu.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie pisz, że Husserl odrzuca wszelkie doświadczenie albo że Locke uznaje intuicję ejdetyczną w Husserlowskim sensie. Własne zasady oceniania na stronie 9 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie pisz, że Husserl odrzuca wszelkie doświadczenie albo że Locke uznaje intuicję ejdetyczną w Husserlowskim sensie.

1. Ustal warunki polecenia

   Scharakteryzuj jeden element metody fenomenologicznej. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Element metody trzeba nazwać i opisać jako konkretną operację. Zawieszenie wcześniejszej wiedzy teoretycznej ma chronić opis doświadczenia przed narzuceniem mu gotowej interpretacji. Nie oznacza to zanegowania przedmiotu ani twierdzenia, że wcześniejsza teoria na pewno jest fałszywa.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie myl tej redukcji z redukcją transcendentalną, w której zawiesza się tezę o istnieniu świata zewnętrznego. Własne zasady oceniania na stronie 10 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie myl tej redukcji z redukcją transcendentalną, w której zawiesza się tezę o istnieniu świata zewnętrznego.

1. Ustal warunki polecenia

   Oceń cztery zdania o hedonizmie psychologicznym i etycznym. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   1. W streszczonym tekście nowożytni moraliści krytykują starożytny etyczny prymat przyjemności — P. 2–3. Opis faktycznych motywów nie daje sam z siebie normy, a norma nie dowodzi, że wszyscy rzeczywiście tak postępują — dwa razy F. 4. Bogactwo lub zaszczyty mogą być środkiem do przyjemności, więc etyczny hedonista może do nich dążyć instrumentalnie — P.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie wnioskuj z powinności o faktycznym zachowaniu ludzi ani odwrotnie; to dokładnie rozróżnienie sprawdzane w zdaniach 2–3. Własne zasady oceniania na stronie 10 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie wnioskuj z powinności o faktycznym zachowaniu ludzi ani odwrotnie; to dokładnie rozróżnienie sprawdzane w zdaniach 2–3.

1. Ustal warunki polecenia

   Odróżnij oba hedonizmy i podaj starożytnego hedonistę etycznego. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Użyj dwóch odrębnych operatorów: „ludzie dążą” jest zdaniem opisowym, „ludzie powinni dążyć” — normatywnym. Z faktu nie wynika automatycznie powinność. Epikur jest jednym z dwóch imiennie dopuszczonych przedstawicieli w tym kluczu.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie przedstawiaj hedonizmu psychologicznego jako nakazu moralnego ani nie pomijaj nazwiska wymaganego w drugiej części odpowiedzi. Własne zasady oceniania na stronie 11 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie przedstawiaj hedonizmu psychologicznego jako nakazu moralnego ani nie pomijaj nazwiska wymaganego w drugiej części odpowiedzi.

1. Ustal warunki polecenia

   Wskaż przeciwnika hedonizmu etycznego i zbuduj jego argument. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Wybór nazwiska połącz z jego własnym stanowiskiem: dla stoika dobro wymaga cnoty i rozumnego panowania nad ocenami. Z tego wyprowadź osobny argument przeciw tezie hedonisty: osiągnięcie przyjemności bez cnoty nie stanowi jeszcze dobrego życia. Sama etykieta „stoik” nie zastępuje obu kroków.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie wybieraj Epikura, który jest przedstawicielem hedonizmu etycznego, i nie kończ na samym nazwisku bez uzasadnienia oraz argumentu. Własne zasady oceniania na stronie 12 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie wybieraj Epikura, który jest przedstawicielem hedonizmu etycznego, i nie kończ na samym nazwisku bez uzasadnienia oraz argumentu.

1. Ustal warunki polecenia

   Która para odpowiedzi opisuje pogląd Johna Stuarta Milla? Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Mill wiąże moralną ocenę z użytecznością i szczęściem, dlatego w tabeli wybierz człon B. Kantowska etyka obowiązku nie uznaje przyjemności za ostateczną miarę dobra, co odpowiada dookreśleniu 1. Klucz wymaga pary litery i liczby, nie samej litery.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie łącz B z 2: Sokrates i Platon nie są w tym zestawie parą krytyków Milla wskazaną przez klucz. Własne zasady oceniania na stronie 13 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie łącz B z 2: Sokrates i Platon nie są w tym zestawie parą krytyków Milla wskazaną przez klucz.

1. Ustal warunki polecenia

   Oceń potajemne złośliwe plotki z dwóch perspektyw etycznych. Rozdziel wymagane człony odpowiedzi, zanim sprawdzisz klucz.

2. Wyprowadź odpowiedź

   Najpierw uszanuj sztuczny warunek polecenia: obmawiani nie słyszą plotek ani nie cierpią z ich powodu. W prostym hedonistycznym bilansie przyjemności daje to ocenę dodatnią. Potem zmień kryterium: Kant bada maksymę czynu i szacunek dla osób, więc brak odkrycia plotki nie usuwa naruszenia obowiązku.

3. Sprawdź granicę rozumowania

   Nie dopisuj skutków, które zadanie wyraźnie wyklucza, aby zmienić ocenę hedonistyczną. Nie oceniaj też Kanta samym rachunkiem przyjemności. Własne zasady oceniania na stronie 13 wskazują, które elementy są wymagane.

Nie dopisuj skutków, które zadanie wyraźnie wyklucza, aby zmienić ocenę hedonistyczną. Nie oceniaj też Kanta samym rachunkiem przyjemności.

1. Wybierz problem i sformułuj tezę

   Temat 1 wymaga oddzielenia prawdziwości sądu od jego akceptacji; temat 2 — rozróżnienia przyjemnego samopoczucia i dobrego życia. Oba modele od początku wskazują własną odpowiedź na dokładne pytanie arkusza.

2. Zbuduj argumenty, nie listę nazwisk

   Pierwszy esej wykorzystuje Arystotelesa i Kartezjusza do analizy prawdy oraz przykład Andersena. Drugi łączy Kantowską ocenę czynu z Antygoną i Arystotelesowską eudajmonią. Każde odwołanie ma konkretną rolę w wywodzie.

3. Przedstaw zarzut i odpowiedź

   W temacie 1 fakty społeczne i świadectwo innych ograniczają prostą wersję tezy o niezależności prawdy; odpowiedź rozróżnia przedmiot sądu od wiary w sąd. W temacie 2 Arystoteles podważa utożsamienie przyjemności z pełnią życia; odpowiedź rozdziela sensy szczęścia.

4. Alternatywny model tematu 2

   Poniższy esej dotyczy drugiego tematu i nie jest dalszym ciągiem pracy o Fregem.

   Dobre życie i nieszczęśliwe doświadczenie
   
   Zdanie Barbary Skargi stawia obok siebie dwa znaczenia szczęścia. Pierwsze oznacza przyjemne samopoczucie, drugie — życie, które jako całość warto wybrać i za które można wziąć odpowiedzialność. Uważam, że dobre życie może zawierać głębokie cierpienie, a moralnie złe czyny mogą przez pewien czas przynosić sprawcy zadowolenie. Jeśli jednak „szczęście” oznacza spełnienie całego życia, a nie chwilowy nastrój, przeciwstawienie staje się mniej ostre. Tę różnicę trzeba zachować, aby odpowiedzieć na oba pytania z tematu.
   
   Pierwszą rację daje etyka Kanta. Moralna wartość czynu nie zależy od tego, czy sprawcy jest miło, lecz od zasady, według której działa. Kto pomaga potrzebującemu mimo zmęczenia i osobistej straty, może postępować dobrze, choć w tej chwili jest smutny. Formuła traktowania człowieka jako celu, nie jedynie jako środka, pozwala ocenić taki czyn niezależnie od bilansu jego przyjemności. Z tego wynika możliwość dobrego działania bez szczęśliwego przeżycia. Nie wynika jeszcze, że cierpienie samo w sobie jest moralnym osiągnięciem; potrzebny jest rozumny powód działania.
   
   W „Antygonie” Sofoklesa bohaterka grzebie brata wbrew zakazowi Kreona i ponosi tragiczne konsekwencje. Jej postępowanie można bronić odwołaniem do obowiązku wobec zmarłego i norm, które uważa za wyższe od rozkazu władcy. Nie jest to opowieść o osobie nagrodzonej wygodą. Literatura pozwala zobaczyć, że czasem cena wierności przekonaniu jest wysoka. Gdyby dobre życie utożsamić z nieustannym pogodnym nastrojem, jej wybór musiałby być z góry uznany za błąd, zanim rozważymy jego racje moralne.
   
   Druga część problemu jest trudniejsza. Hedonista etyczny może oceniać czyny przez przyjemność, lecz przykład osoby cieszącej się z krzywdzenia innych podważa utożsamienie przyjemności sprawcy z dobrem moralnym. Wyobraźmy sobie oszusta, który długo żyje komfortowo i nie odczuwa wyrzutów sumienia. Jego subiektywne zadowolenie nie usuwa szkody wyrządzonej innym. Jeśli miarą dobrego życia jest również sprawiedliwość, to można być zadowolonym z życia moralnie złego — choć nie da się tego nazwać szczęściem w każdym sensie.
   
   Przeciw tej tezie przemawia Arystoteles. W „Etyce nikomachejskiej” eudajmonia nie jest chwilowym uczuciem, lecz działaniem duszy zgodnym z cnotą w pełnym życiu. Z tej perspektywy człowiek niesprawiedliwy, nawet zadowolony, nie jest naprawdę szczęśliwy. Również dobry człowiek dotknięty skrajnym nieszczęściem może nie osiągnąć pełnej eudajmonii, bo do rozwijania cnót potrzebuje przynajmniej pewnych warunków zewnętrznych. Zarzut pokazuje, że moje rozróżnienie nie może być po prostu zamianą nazw.
   
   Odpowiadam, że właśnie wieloznaczność słowa „szczęście” jest osią sporu. Zgadzam się z Arystotelesem, że zadowolenie oszusta nie stanowi spełnionego, dobrego życia. Nie muszę jednak negować faktu, że oszust może odczuwać przyjemność, a Antygona — cierpienie. Rozdzielenie opisu przeżyć od oceny całego życia pozwala uniknąć zarówno gloryfikacji bólu, jak i uznania każdej przyjemności za dobro.
   
   Wniosek jest więc warunkowy. Dobre życie może być nieszczęśliwe w sensie bolesnego doświadczenia, a złe — szczęśliwe w sensie chwilowej satysfakcji sprawcy. Jeśli przez szczęście rozumiemy Arystotelesowskie spełnienie ludzkich możliwości i cnót, złe życie nie może być szczęśliwe w tym głębszym sensie. Zdanie Skargi przypomina, że pytanie „jak się czuję?” nie wyczerpuje pytania „jak powinienem żyć?”.

5. Sprawdź rubrykę i samodzielność

   Modele mają 414 i 479 wyrazów. Własna rubryka daje 3+18+2+2=25 pkt; wysoką wagę mają trafność, pogłębienie i krytyczne potraktowanie kontrargumentu. Nie przepisuj przykładów i nie traktuj ich jako gwarancji wyniku.

Nie odpowiadaj na temat 1 wyłącznie hasłem „większość bywa w błędzie” bez rozróżnienia prawdy i świadectwa. W temacie 2 nie utożsamiaj bez wyjaśnienia chwilowej przyjemności z eudajmonią. Dwa modele nie tworzą jednej pracy egzaminacyjnej.