Dwa alternatywne tematy
Model realizuje temat 2 — interpretację porównawczą. Temat 1 wymaga fragmentu o Remusie i innych tekstów kultury.
Polecenia i teksty
Zadanié 12. (0–30)
Wëbierzë jeden temat i napiszë wëprôcowanié.
Temat 1. Czë człowiek dzejający w pòjedinkã może zmienić swiat? Rozważë problem
na spòdlim pòdónégò tekstu i jinëch tekstów kùlturë. Twòja robòta miałabë
miec co nômni 300 słowów.
Krësztof Tusk
Zamëszlenié nad Remùsã
Żëcé i przigòdë Remùsa to roman Aleksandra Majkòwsczégò, chtëren kòżdégò Kaszëbã
mùszi zachãcëwac do refleksje ë dzejaniô. Zôczątk romana prowadzy naj w swiat Remùsa,
chtërnégò lëdze mają za nié do kùńca mądrégò. Nicht nie rozmieje, co nen człowiek robi. Òb
czas czëtaniô wëòbrażënk ò Remùsu jakò taczim knôpie nierozëmnym, ò jaczims hewò
wanożnikù, chtëren rozdôwôł knéżczi, zaczinô ùpadac, abë na kùńcu dozdrzeniała ùdba,
że mało chto pòznôł sã na jegò wôrtnoce. Dzejanié Remùsa miało głãbòczi znaczënk. […]
Jo, kò miôł w se dëcha Witosława, kaszëbsczégò ricerza. A téż ùkôzczi kaszëbsczi
królewiónczi cygnãłë gò do ti robòtë. Chòc béł òn leno ùbòdżim człowiekã, miôł wizjã, cobë
przëwrócëc Kaszëbską do ji pierwòszny swietnoscë. Jak nen pasturk Dawid, chtëren sã
biôtkòwôł za òjczëznã z Gòliatã i nad nim dobéł. […]
Remùs je testamentã Majkòwsczégò, chtëren biôtkùje sã ò òdrodã kaszëbiznë. […]
Je to òpòwiesc ò głãbòczi ùdbie. Wiele symbòliczi i òdnieseń. Są tuwò swiatë równoległé.
Są kawle fizyczné, chtërne sã miészają z kawlama metafizycznyma. Czasã mòżna
pòmëslëc, że nen zégar, co zjôdô czas, je jakbë kluczã do sparłãczeniô nëch swiatów. Taczi
znak, symbòl, chtëren je z bòkù, le mający swòje znaczenié. Nen zégar jidze swòją stegną
i òdmiérzô czas kaszëbsczich kawlów, chtërnëch pilëje i przënãcywô do dzejaniô.
Je to roman ò Remùsu. Nicht nie wié, skądka òn je ë na kùńcu je pòdsztrichniãté,
że pò prôwdze nicht nie wiedzôł richtich, jak wiôldżim człowiekã béł. […] Kò nót je miec
dzyrskòsc, wiarã i wid. Jemù samémù zabrakło ny wiarë, le chcącë naprawic swòje fele robił
wkół ti deje, a téż szukôł lëdzy, òsoblëwie młodëch, chtërny bë z wiarą twòrzëlë òdrodã […].
[Remùs], jidącë za swòją wizją, wanożi pò Kaszëbach, òbzérô i òpisywô z redotą,
ale i ze smùtkã. Òbzérô złé rzeczë, brak swiądë wëszëznów. Ni mòże zlëdac, że jegò
królewiónka jidze na zdënk. Ni mòże zdrzec, jak pan kaszëbsczi za radą Czernika
sprzedôwô òjczëstą zemiã w cëzé rãce. […] Trzeba prôcë wiele lëdzy, żebë zómk
wëdwignąc na wiérzch.
Na spòdlim: K. Tusk, Zamëszlenié nad Remùsã, „Zymk” 2021, s. 153–154.
Temat 2. Dokònôj przërównawczi interpretacji pòdónëch dokazów. Twòja robòta
miałabë miec co nômni 300 słowów.
Janusz Mamelsczi
Pielgrzimòwie
Za młodu
człowiek le do przódkù bieżił
i chwatkò piął sã wiedno w górã.
Chcôł wësok zańc, wcyg wëżi, wëżi,
bëc gwiôzdą, z głową chòdzył w chmùrach.
Przed sobą widzôł leno drogã
na czëp i mòdré niebò wëżi.
Tim nie zaprzątôł sobie głowë,
co dali, co za górą leżi.
Czej w latach
pòstąpił i w drodze,
doch stanął tam, na swòjim czëpie.
Tej strëchlôł i òsowiôł srodze
widzącë, że je kùńc na swiece.
Ters zaczął szëkac, wzerac, badac,
dokądka jidą zemsczé drodżi.
Pòmału bãdze na dół schadac,
pòkądka niesc gò bãdą nodżi.
Terô ju nie bãdze sã spiesził.
Tej-sej na sztócëk sobie stanie.
Przësadnie so do kògòs, cëchò
na ùchò szepnie mù pëtanié:
A do cze nama ta wanoga?
I chto z nas pòjął wôrtnosc żëcô?
Czë ten, chto dłëgszą przeszedł drogã?
Czë ten, chto ji sã barżi cesził?
J. Mamelsczi, Gôdczi òb drogã do nieba, Gdańsk 2019, s. 9.
Jaromira Labùdda
Droga
Jakùż jic w taką dôkã nórtã swiata zabëtim,
W widze miesądza òbléc dzéń znoszałi i szari,
Manic òczë bòkadą w gwësny pùstoscë sprzëti,
Zdrzec, czë droga kamianô żądô krwiany òfiarë.
Jidą dnie ùcemiãdżi, jidą noce wseczëcô,
Régą na zatracenié kroczi wiecznô pòchada.
Zemia jesz w cządach rokù wiedno bawi sã żëcym
I nié z gwôsnégò grzéchù przińdze nóm sã spòwiadac.
Skrëté wëroczi swiata rządno przékùją snicóm,
Wòlô przed òdecknienim w zbiérnym grobie sã grzebie.
Dze je grańca, do chtërny trzeba duńc òcemicą?
Wiele trzeba miec piãkna, żebë nie zdradzëc sebie?
J. Labùdda, Zwadë dëszë mòji, Bolszewo 2014, s. 108.
(We wszystkich tekstach autorskich pisownię dostosowano do współczesnych zasad
ortograficznych).
Wëbierzë jeden z dwùch tématów i napiszë pò kaszëbskù co nômni 300 słowów. Pełné pòlecenia i tekstë są niżi.
Pokaż autorski model i omówienie
Autorski model — temat 2 (nie jest pracą CKE):
Droga żëcô: chwatkòsc, strach i wiérnota sebie
Wiérztë Janusza Mamelsczégò „Pielgrzimòwie” i Jaromirë Labùddë „Droga” pòkazëją żëcé jakno wanogã. W òbù dokazach człowiek jidze przed se i pitô, dokądka prowadzy jegò stegna. Na mòjim zdanim aùtorzë gôdają ò tim samim problemie: jak przeńc przez czas i nie zmarnowac wôrtnotë żëcô. Równak Mamelsczi pòkazëje przédno pòzmianã òd młodi chwatkòscë do dojrzałégò zamëszleniô, a Labùdda mô barżi cemny òbrôzk drodżi, na jaczi trzeba òcalëc wiérnotã sebie.
W „Pielgrzimach” pierszô czãsc je ò młodim człowiekù. Òn bieżi blós do przódkù i piãje sã w górã, bò chce zańc wësok i bëc gwiôzdą. Pòwtórzenié „wëżi, wëżi” pòkazëje jegò ambicjã i nieùstóną chwatkòsc. Głowa w chmùrach znaczi, że bòhater widzy wiôldżé cele, ale nie zdrzi na to, co je kòl niegò. Przed sobą mô drogã, czëp i mòdré niebò; nie pitô, co je dali i co je za górą.
Czej człowiek je ju starszi i stanął na swòjim czëpie, jegò pòzdrzatk sã zmieniwô. Zamast redotë przëchôdô strach, bò z wiérzkù widzec kùńc wanodżi. Òd ti chwilë nie bieżi ju w górã. Pòmału schôdô na dół i zaczënô szëkac òdpòwiescë. Znanczi czasu „za młodu”, „czej w latach” i „terô” ùkłôdają wiérzt w historiã całégò żëcô. Człowiek ùczi sã, że sama wësokòsc nie dôwô mądroscë.
W slédny czãscë bòhater stôwô na sztócëk i przësadô sã do jinszégò człowieka. Wanoga przestôwô bëc pòjedinczim biégã. Cëché pitanié do drëdżégò pielgrzima òtemikô rozmòwã ò wôrtnocë żëcô. Dwa slédné pitaniô są nôwôżniészé: czë wicy pòjął ten, chto przeszedł dłëgszą drogã, czë ten, chto sã ni barżi cesził. Aùtor nie dôwô prosti òdpòwiescë, le pòdsëwô mësla, że długòsc drodżi nié je tak wôżnô jak swiądné przeżëwanié ji.
„Droga” Labùddë téż ùżiwô òbrazu wanodżi, ale ji swiat je barżi niespòkójny. Droga kamianô mòże żądac krwiany òfiarë, a dnie są ùcemiãdżi, noce za wseczëcô. Òbrôzczi miesądza, szarégò dnia, pùstoscë i cemnicë twòrzą atmosferã zagrożeniô. To nie je leno priwatny strach jedny pòstacë. „Wiecznô pòchada” i „zbiérny grób” mògą przëwòłiwac doswiôdczenié całi spòlëznë, chtërna jidze przez dzejowé cãżarë.
W dokazë Labùddë baro wôżné są pitaniô bez gwësny òdpòwiescë. Lëriczny głos pitô, dze je grańca, do jaczi trzeba duńc òcemicą, i wiele piãkna trzeba miec, bë nie zdradzëc sebie. Piãkno nié je tuwò blós snôżim òbrôzkã. Òno mòże znaczyc dëchòwą mòc, wôrtnotë i wiérnotã gwôsny swiądze. Nawetka jeżlë swiat próbùje człowieka złómac, òn mùszi szukac w se dosc widu, bë nie zgùbic swòji tożsamòscë.
Òba wiérztë mają wspólny symbòl drodżi, ale jinaczi bùdëją czas i pòstac. Mamelsczi òpòwiôdô proscy i chronologiczno: młodosc, czëp, schôdanié i cëché zamëszlenié. Pòwtórzenia, prosté òbrôzczi górë i pytania robią z wiérsza òpòwiesc ò dojrzewanim. Labùdda ùżiwô gãstëch metafòrów i cemnëch òbrazów. Ji droga nie prowadzy do jedny widoczny górë, le przez ùcemiãgã i niegwësnotã. W pierszim dokazë je mòżlëwòsc zwòlnieniô i rozmòwë; w drëdżim nôwôżniészô je mòralnô òdpòrnosc.
Razã wiérztë pòkazëją, że żëcé ni mòże bëc rozmióné leno przez wëżëznã, chwatkòsc abò wiele przeńdzonëch kilometrów. Człowiek mùszi czasã stanąc, zapitac ò cél i ò wôrtnotã swòji wanodżi. Mùszi téż pamiãtac, że drãdżé doswiôdczenia sprawdzają jegò wiérnotã sebie. Mamelsczi ùczi redotë z drodżi i dojrzałégò spòkòju, a Labùdda — òdwôdżi w cemnicë. W òbù dokazach dobrô droga to takô, chtërna prowadzy do swiądégò i prôwdzëwégò żëcô.
Pierwsza redakcja do niezależnej recenzji kaszubskiej, literackiej i punktowej. Nie jest oficjalną pracą CKE ani gwarancją maksymalnej oceny.