Język łaciński i kultura antyczna 2020 — poziom rozszerzony — Formuła 2015

Lizander, rozgoryczony, podjął plan usunięcia królów lacedemońskich. Uważał jednak, że nie może tego uczynić bez pomocy bogów, ponieważ Lacedemończycy mieli zwyczaj zwracać się ze wszystkimi sprawami do wyroczni. Najpierw próbował przekupić wyrocznię delficką. Gdy tego nie zdołał, udał się do Dodony. Odprawiony również stamtąd, powiedział, że złożył śluby, które spełni wobec Jowisza Hammona, sądząc, że łatwiej przekupi Afrykańczyków. Kiedy z tą nadzieją wyruszył do Afryki, kapłani Jowisza bardzo go zawiedli. Nie tylko nie dali się przekupić, lecz także wysłali do Sparty posłów, aby oskarżyli Lizandra o próbę przekupienia kapłanów świątyni. Oskarżony o to przestępstwo i uniewinniony głosami sędziów, a następnie wysłany na pomoc mieszkańcom Orchomenos, został zabity przez Tebańczyków pod Haliartus.

Autorsko zredagowany przekład porównany fragment po fragmencie z przykładem CKE. Pierwsza redakcja do niezależnej kontroli filologicznej.

1–C — piorun; 2–B — Apollo.

Odpowiedź zadania 2 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

Pytia. Kapłankę Apollona rozpoznajemy po tym, że siedzi na trójnogu, z którego w Delfach wygłaszała wyrocznie.

Odpowiedź zadania 3 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

1–V; 2–F; 3–V.

Odpowiedź zadania 4 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

potencjalny — możliwy; subsydiarny — pomocniczy.

Odpowiedź zadania 5 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

1–T; 2–T.

Odpowiedź zadania 6 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

deligerent.

Odpowiedź zadania 7 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

fefellerunt — accusaverunt; fallatur — accusetur; fallebamus — accusabamus.

Odpowiedź zadania 8 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

1. Lysander sacerdotes non corrupit. 2. Dicitur Lysander Iovi vota suscipere.

Odpowiedź zadania 9 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

1–C — coniugatio periphrastica activa; 2–F — nominativus cum infinitivo; 3–A — ablativus absolutus.

Odpowiedź zadania 10 porównana z zasadami CKE; objaśnienie jest autorskie i czeka na niezależną recenzję filologiczną.

Wyrocznie w świecie starożytnym były instytucjami religijnymi, lecz ich znaczenie wykraczało daleko poza prywatną pobożność. Uważano je za miejsca i sposoby komunikowania się ludzi z bóstwem. Odpowiedź przekazywana przez kapłankę, kapłana, znak natury albo rytuał miała boski autorytet, a zarazem wymagała ludzkiej interpretacji. Dlatego wyrocznia łączyła kult z polityką, życiem społecznym i zbiorowym podejmowaniem decyzji. Trzy źródła pokazują kolejno naradę polis, pytanie dynastii o władzę oraz literacką wizję przeznaczenia Rzymu.

Najbardziej znanym ośrodkiem była wyrocznia Apollona w Delfach. Pytia, kapłanka boga, po rytualnym przygotowaniu zasiadała na trójnogu i udzielała odpowiedzi przybyłym pytającym. Samo poselstwo miało charakter sakralny: należało dotrzeć do sanktuarium, złożyć dary i ofiary oraz sformułować pytanie według przyjętego obrzędu. Nie oznaczało to jednak mechanicznego poznania przyszłości. Wypowiedzi bywały wieloznaczne, więc ich sens ustalali kapłani, posłowie i sami zainteresowani. Religijna wiara w słowo boga współistniała z odpowiedzialnością człowieka za jego odczytanie.

Źródło 1 z Dziejów Herodota dobrze pokazuje ten związek. Ateńczycy w obliczu perskiego zagrożenia ponownie proszą wyrocznię o radę jako błagalnicy. Otrzymują obietnicę, że „drewniane mury” ocalą lud. Po powrocie posłów odpowiedź nie zamyka debaty, lecz ją rozpoczyna. Jedni rozumieją znak dosłownie jako dawne umocnienie Akropolu, inni widzą w nim okręty. Z wiedzy historycznej wiadomo, że interpretacja morska, kojarzona z polityką Temistoklesa, wsparła przygotowanie floty i poprzedziła zwycięstwo pod Salaminą. Wyrocznia dostarczała więc religijnej sankcji dla działania publicznego, ale decyzja wymagała sporu, argumentacji i uchwały wspólnoty. Jej społeczne znaczenie polegało między innymi na organizowaniu reakcji polis na kryzys.

Delfy miały charakter panhelleński. Przybywali tam przedstawiciele różnych poleis, władcy i osoby prywatne, a wspólne uznanie świętości miejsca przekraczało lokalne granice. Sanktuarium gromadziło dary wotywne i skarbce, które świadczyły o pobożności, prestiżu i rywalizacji fundatorów. Konsultacje dotyczyły wojen, praw, zakładania kolonii, oczyszczenia po zbrodni, zarazy, małżeństwa czy potomstwa. Odpowiedź mogła legitymizować decyzję, ponieważ jej autorstwo przypisywano bogu. Zarazem kontrola dostępu do interpretacji oraz możliwość powołania się na proroctwo dawały znaczenie polityczne kapłanom i elitom.

Źródło 2 przenosi delficki autorytet poza świat greckich poleis. Liwiusz opowiada, że rzymski król Tarkwiniusz Pyszny wysłał synów do Delf po wyjaśnienie groźnego znaku. Sama daleka wyprawa świadczy o ponadregionalnej renomie sanktuarium. Młodzieńcy pytają dodatkowo, kto obejmie władzę w Rzymie. Odpowiedź, że królem zostanie ten, kto pierwszy pocałuje matkę, jest niejednoznaczna. Brutus rozumie „matkę” szerzej jako ziemię i celowo ją całuje. Opowieść ukazuje wyrocznię jako źródło wiedzy o następstwie władzy, ale także podkreśla inteligencję odbiorcy. Proroctwo nie działa bez interpretacji; staje się elementem narracji legitymizującej przyszłą rolę Brutusa i przemianę polityczną Rzymu.

Wyrocznie wzmacniały też więzi społeczne przez rytuał. Poselstwo reprezentowało całą wspólnotę, ofiara ustanawiała relację wzajemności z bóstwem, a publiczne ogłoszenie odpowiedzi tworzyło wspólny punkt odniesienia. Pomyślny znak mógł mobilizować, niepomyślny skłaniać do przebłagania bogów, a nakazane oczyszczenie przywracać naruszony porządek. Ośrodki takie jak Delfy, Dodona Zeusa czy wyrocznia Ammona pozostawały również miejscami spotkania różnych społeczności. Religia, dyplomacja, wymiana darów i prestiż nie były tam rozdzielone.

Źródło 3 z Eneidy przedstawia odmienny typ proroctwa: święta Sybilla ma przeprowadzić Eneasza do świata podziemnego. Bohater najpierw musi dokonać ofiary, co podkreśla obrzędowy warunek kontaktu z sacrum. W podziemiu spotka Anchizesa, pozna swój ród i przyszłość Rzymu. Wyrocznia i przewodniczka nie odpowiadają tu na doraźne pytanie urzędowe, lecz odsłaniają przeznaczenie całej wspólnoty. Wergiliusz wykorzystuje motyw religijny do połączenia mitu trojańskiego, pamięci przodków i rzymskiej historii. Proroctwo nadaje dziejom kierunek i przedstawia powstanie potęgi Rzymu jako element fatum, a przez to wzmacnia zbiorową tożsamość.

Sybille różniły się od stałej kapłanki delfickiej, ale pełniły podobną funkcję pośredniczek między światem boskim i ludzkim. W tradycji rzymskiej szczególną rolę miały także księgi sybillińskie, do których urzędowi opiekunowie sięgali w sytuacjach nadzwyczajnych. Pokazuje to instytucjonalizację wróżby: religijna konsultacja mogła należeć do procedur państwa. Nie usuwała politycznej odpowiedzialności, lecz dostarczała języka, w którym wspólnota wyjaśniała kryzys i wybierała działania zgodne z pax deorum, pokojem z bogami.

Wyrocznie miały zatem podwójne znaczenie. Religijnie umożliwiały zasięgnięcie rady bóstwa, wymagały rytuału, ofiary i uznania porządku sacrum. Społecznie wpływały na wojny, kolonizację, prawodawstwo, sukcesję i pamięć zbiorową; integrowały wspólnoty, podnosiły prestiż sanktuariów i legitymizowały decyzje. Herodot pokazuje publiczną debatę nad wieloznacznym znakiem, Liwiusz — związek proroctwa z władzą i sprytną interpretacją, a Wergiliusz — proroctwo jako uzasadnienie dziejowej misji Rzymu. Boska odpowiedź uzyskiwała realną moc dopiero wtedy, gdy ludzie włączali ją do własnych działań i opowieści o wspólnocie.

Autorski model zestawiony z rubryką CKE. Nie jest oficjalną odpowiedzią ani gwarancją maksymalnej oceny; wymaga niezależnej recenzji z kultury antycznej.