Język łemkowski 2020 — poziom rozszerzony — Formuła 2015

Autorski model — temat 1 (nie jest pracą CKE):

Коріня не сут лем спомином

Василь і Марія Хома в тексті „Вертаня ку своім коріньом” ставляют проблем: з чого родит ся людска ідентычніст і як чловек може спознати, ку кому належыт. Авторе твердят, же основом сут місце дітиньства, родина, материньскій язык, віра, обычаі і памят предків. Згаджам ся з тым поглядом, але з єдным дополніньом: коріня не можут остати лем сентиментальным образом минулого. Жебы будували ідентычніст, треба іх свідомо познавати, плекати і передавати дальше.

Хомове зачынают од найблизшого простору. Дворы, загороды, потічкы, поля, лісы і карпатскы верхы не сут для них нейтральном мапом. То місця, в котрых дитя учит ся світу, а разом з ним принимає язык і спосіб виджыня. Памят про них вертат в снах і споминках навіт тогды, коли судьба заведе чловека далеко. Домовина є зато не лем пунктом на земли, але внутрішнім простором, котрий провадит през ціле жытя.

Другым важным коріньом є родина. Од родичів, дідів і прадідів чловек достає першы слова, віру, нормы і оповісти о минулым. Тоты елементы не сут окремы. Материньскій язык называет знаны місця, реліґія дає ім духовий сенс, а родинна памят лучыт окреме жытя з історийом спільноты. Зато авторе слушні пишут, же погляд на світ не родит ся з нічого.

Але текст не замыкат чловека в родині ци в селі. Односины розшыряют ся до сусідів, міста, приятелів, працы і путуваня по світі. Доперо в контакті з інчыма чловек яснійше видит, што є му близкє і своє. То важна думка: ідентычніст не мусит означати одділіня од інчых. Сильны коріня можут дати одвагу до діалогу, а не причыну до замкніня.

Для Лемків тот проблем має особливу вагу. По примусовых выселінях вчас Акциі «Вісла» многы родины жыли далеко од Бескідів, а фізичне вертаня не все было можливе. В такій ситуациі домовина могла тырвати в языку, піснях, богослужыню, родинных оповіданях і памяти. Сам жаль за утраченым місцьом єднак не старчыт. Кєд язык не звучыт в домі, а традиция не є передавана дітям, коріня поступні стают ся лем музейным знаком.

Ту думку потверджат верш Петра Мурянкы „Мамі Богдана і Штеся”. Мамины очы сут глубокы як тін смеречыны в Убочы. В єдным образі лучат ся мати, конкретне лемківске місце, природа і віра, котра ясніє в темряві. Очы одбивают рочкы сынів, зато родинна любов стає ся памятю поколінь. Молитва до Бога, жебы тоты очы ясніли для жытя, показує, же коріня мают давати силу теперішньости, а не лем кликати ку минулому.

Подібні в вершу Михала Нестерака „Для Тебе, моя Мати!” любов матери не гыне разом з єй смертию. Ліричний голос видит єй ласку в каждым кутику дому. Материяльна присутніст минула, але простір і памят дальше формуют сына. Тот верш доповнює тезу Хомів: чловек носит домовину в собі, бо місця сут просякнуты одношынами з близкыма.

Треба єднак памятати, же ідентычніст не є раз на все готовым наслідством. Може ся єй учыти і тот, хто не выріс в старым лемківскым селі. Коли познає язык, історию і культуру, а потім бере за них одповідальніст, може свідомо будувати звязок зо спільнотом. Коріня сут дакус природным, але ідентычніст все потребує выбору.

Зато вертаня ку коріньом розумію не як втечу од сучасного світа, але як активне одкрываня власной основы. Родина, Бескіды, язык, віра і традиция помагают спознати себе, а контакт з інчыма вказує, чом тоты вартости сут важны. Коріня жыют лем тогды, коли з памяти переходят до слова, діла і одповідальности за наступне поколіня.

Autorski model — temat 2 (nie jest pracą CKE):

Материньскы очы: світло жытя і світло памяти

Верш Петра Мурянкы „Мамі Богдана і Штеся” і верш Михала Нестерака „Для Тебе, моя Мати!” лучыт образ матери виджаной през єй очы. В обох творах очы означают любов, безпеку і духовне світло, котре помагат сынови перейти през темряву. Ріжниця лежыт в ситуациі ліричных голосів. Мурянка молит ся о дальше жытя і світло живой матери, а Нестерак пробує приняти єй смерт і однайти єй присутніст в памяти.

Верш Мурянкы є барз короткий і збудуваний з урваных фраз. Майже кажда част повторят слово „Очы”. Тота анафора робит з єдного образу центр цілого твору. Поета не описує цілой постати матери. Выбера очы, бо в них мож видіти єй чувства, досвід і одношыня до сынів. Простота формы не означат єднак простоты значыня.

Перше порівнаня лучыт глубину очий з тіню смеречыны в Убочы. Конкретна назва місця і смерековый краєвид вносят до портрету матери лемківску землю. Очы сут так глубокы, як памят домовины. В них є непокой, але є і віра, котра ясніє в темряві. Контраст темрявы і світла показує, же мати не є лем безрадном жертву жывотных тяжкости. Єй віра дає сыном надію.

В очах одбиты сут „рочкы сынів”. Тот образ збера час родины: дітиньство, доростаня, радости і страхы. Зато очы сут названы найтеплійшымa. Тепло не є фізичном властивістю, але знаком любови і безпечности. В кінци ліричний голос звертат ся до Бога. Просит не о себе, лем о тоты очы, жебы могли ясніти для жытя. Молитва переносит материньску любов в сакральний простір і отворят твор на будучніст.

У Нестерака ситуацийна основа є інча. Першы слова „Уж Тебе ніт” прямо называют смерт матери. Ліричний голос розуміє правду розумом, але емоцийні не може єй приняти. Повторіня і оклик „о моя Мати!” дают вершу характер жалобной сповіди. Гірка істина є знана, а єднак серце все одмовлят ся єй повірити.

В другій строфі простір дому стає ся носником памяти. Де бы сын не посмотрил, в каждым кутику чує материньску ласку. Появлят ся парадокс: матери ниґде не чути, але єй любов не вмерла. Тіло одошло, натоміст одношыня остала записана в місцях і в памяти. В тым сенсі Нестерак, так само як Мурянка, перемагає темряву світлом материньской присутности.

Остатня строфа вертат до хвилины розлучыня. Сын припоминат собі слезу, слово „выбач” і жаль, котрий затмил бесіду. Не можеме знати, за што просил о выбачыня, і тота недоповідженіст робит сцену універсальном. Каждий може одчыти в ній страх, же важны слова были выповіджены за пізно. Найважнійший єднак є остатній образ: мати голубила сына очами. Так очы знов стают ся діяньом любови, а не лем частю портрету.

Форма Нестеракового вершу є барже регулярна як у Мурянкы. Довшы речыня, строфы, римы і безпосередні звертаня будуют оповіст о жалю. У Мурянкы короткы лініі і повторіня „Очы” творят майже молитвенну літанію. Перший верш зосереджат ся на єдным символі і просбі о жытя, другий веде од заперечыня смерти до усвідомліня, же ласка не вмерла.

Єднак оба творы сходят ся в найважнійшым пункті. Материньска любов не потребує многых слів. Выражат ся поглядом, теплом, ласком і вірую. В першым вершу очы мают дальше ясніти, в другым ясніют уж в памяти сына. Мурянка заховує надію на спільне завтра, Нестерак рятує звязок по смерти. Разом показуют, же очы матери сут для чловека першым світлом жытя і остатнім світлом, котре не гасне в памяти.

Modele są pierwszą redakcją do niezależnej recenzji języka łemkowskiego, treści literackiej i punktacji. Nie są oficjalnymi odpowiedziami CKE ani gwarancją 40 pkt; zdający wybiera jeden temat.