Język polski 2023 — poziom podstawowy — mpop-p2-100-2305 · formuła 2023 — część 1

Zadanie 18. (0–35) Temat 1. Człowiek – istota pełna sprzeczności. W pracy odwołaj się do: • wybranej lektury obowiązkowej – utworu epickiego albo dramatycznego • innego utworu literackiego – może to być również utwór poetycki • wybranych kontekstów. Uszczegółowienia zasad oceniania dotyczące tematu 1. 1. Rozumienie pojęć: a) człowiek − każda postać literacka (a w przypadku kontekstów – również np. filmowa), w tym postacie, które nie są ludźmi − jednostka ALBO zbiorowość (grupa ludzi) / bohater zbiorowy / ludzkość (wymiar uniwersalny) b) sprzeczność – stosunek zachodzący między kontrastującymi, np.: − myślami − cechami charakteru − poglądami − postawami − czynami a słowami / myślami / poglądami c) pełna sprzeczności – wymagane są przynajmniej dwie sprzeczności, np. dobro i zło w człowieku, kierowanie się emocjami i rozsądkiem, ale zdający nie musi ich nazywać. 2. Temat wypracowania można zrozumieć i zrealizować na kilka sposobów: 1) sprzeczności w człowieku jako jednostce 2) sprzeczności między zbiorowościami, np. pokoleniami/społecznościami 3) sprzeczności w człowieku jako jednostce oraz sprzeczności między zbiorowościami 4) sprzeczności między jednostką a zbiorowością. 3. Zdający może w odniesieniu do jednego utworu literackiego omówić np. sprzeczność w jednym człowieku oraz sprzeczność między zbiorowościami. 4. Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu, jeżeli w pracy zdający omówił: 1) jedną sprzeczność, np. dobro i zło, w odniesieniu do jednostki ALBO różnych jednostek, ALBO zbiorowości ORAZ 2) praca zawiera opinię albo uzasadnienie. 5. Zgodnie z poleceniem zdający powinien w pracy rozważyć, czy człowiek jest istotą pełną sprzeczności. 1) Jeżeli zdający uznaje, że człowiek jest istotą pełną sprzeczności i w całej pracy omawia tylko jedną, taką samą sprzeczność (np. opozycję dobra i zła w człowieku), wówczas a) jeden utwór literacki można uznać jako wykorzystany w pełni funkcjonalnie b) drugi utwór literacki można uznać jako wykorzystany co najwyżej częściowo funkcjonalnie. 2) Jeżeli zdający uznaje, że człowiek nie jest istotą sprzeczną, wówczas każdy utwór literacki można uznać jako wykorzystany częściowo funkcjonalnie. 6. Lektura obowiązkowa – dowolna lektura obowiązkowa, wybrana spośród lektur wymienionych na stronach 3 i 4 arkusza, ilustrująca zagadnienie sformułowane w temacie. Temat 2. Co sprawia, że człowiek staje się dla drugiego człowieka bohaterem? W pracy odwołaj się do: • wybranej lektury obowiązkowej – utworu epickiego albo dramatycznego • innego utworu literackiego – może to być również utwór poetycki • wybranych kontekstów. Uszczegółowienia zasad oceniania dotyczące tematu 2. 1. Rozumienie pojęć: a) człowiek − każda postać literacka (a w przypadku kontekstów – również np. filmowa), w tym postacie, które nie są ludźmi − jednostka ALBO zbiorowość (grupa ludzi) / bohater zbiorowy b) bohater, np. − przykład/wzór/idol/autorytet − jednostka odznaczająca się męstwem − jednostka wzbudzająca w danej chwili czyjeś zainteresowanie − jednostka, którą ktoś jest czasowo zafascynowany c) relacja: człowiek bohaterem dla drugiego człowieka, np. − bohater literacki dla drugiego bohatera literackiego (a w przypadku kontekstu – bohater filmowy dla drugiego bohatera filmowego) − bohater literacki dla czytelnika (a w przypadku kontekstu – bohater filmowy dla widza) − postać literacka dla autora, który ją wykreował (a w przypadku kontekstu – postać filmowa dla reżysera/autora scenariusza, który ją wykreował) d) co sprawia – pozytywny albo negatywny, stały albo zmienny czynnik (np. cecha, zachowanie, postawa) powodujący, że ktoś dla kogoś staje się bohaterem. 2. Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu, jeżeli w pracy zdający omówił: a) bohaterstwo jednostki/zbiorowości / przykład bycia bohaterem ALBO b) czynnik powodujący, że ktoś dla kogoś staje się bohaterem ORAZ c) praca zawiera opinię albo uzasadnienie. 3. Utwór literacki uznaje się za wykorzystany w pełni funkcjonalnie, jeżeli zdający w argumentacji odwołał się: a) do bohaterstwa jednostki/zbiorowości ORAZ b) określił, kto dla kogo staje się bohaterem c) wymienił czynnik powodujący, że ktoś dla kogoś staje się bohaterem. 4. Utwór literacki uznaje się za wykorzystany częściowo funkcjonalnie, jeżeli zdający w argumentacji odwołał się: a) do bohaterstwa jednostki/zbiorowości ALBO b) wymienił czynnik powodujący, że ktoś dla kogoś staje się bohaterem. 5. Charakterystykę bohatera uznaje się za argumentację, jeżeli zdający formułuje wnioski wynikające z opisu/analizy cech bohatera. 6. Lektura obowiązkowa – dowolna lektura obowiązkowa, wybrana spośród lektur wymienionych na stronach 3 i 4 arkusza, ilustrująca zagadnienie sformułowane w temacie. 1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt) • W wypracowaniu nie występuje błąd kardynalny. 1 pkt ORAZ • W wypracowaniu jest odwołanie do lektury obowiązkowej wybranej z listy lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym. ORAZ • Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu. ORAZ • Wypracowanie przynajmniej częściowo jest wypowiedzią argumentacyjną. • Wypracowanie nie spełnia któregokolwiek z warunków określonych w kategorii 0 pkt „1 pkt”. ALBO • Wypowiedź jest napisana w formie planu albo w punktach. Uwaga: jeżeli w kryterium Spełnienie formalnych warunków polecenia przyznano 0 pkt, we wszystkich pozostałych kryteriach przyznaje się 0 pkt. 2. Kompetencje literackie i kulturowe (maksymalnie 16 punktów) Funkcjonalność wykorzystania utworów wskazanych Liczba Błędy w poleceniu Poziom argumentacji wypowiedzi; erudycyjność wypowiedzi punktów rzeczowe (lektury obowiązkowej oraz innego utworu literackiego). Dwa utwory • Bogata argumentacja. wykorzystane • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. 16 pkt w pełni • Wypowiedź świadczy o erudycji zdającego. Za każdy błąd rzeczowy należy odjąć 1 pkt od ogólnej liczby punktów przyznanych za KLiK (od 0 do 16; funkcjonalnie. • Zadowalająca argumentacja. 15 pkt • Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie. • Zadowalająca argumentacja. • W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 14 pkt funkcjonalnie. • Powierzchowna argumentacja. 13 pkt • W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów. Jeden utwór • Bogata argumentacja. wykorzystany • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. 12 pkt w pełni • Wypowiedź świadczy o erudycji zdającego. funkcjonalnie, • Zadowalająca argumentacja. a drugi – • Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie. 11 pkt częściowo funkcjonalnie. • Powierzchowna argumentacja. • W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 10 pkt funkcjonalnie. • Powierzchowna argumentacja. 9 pkt • W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów. Dwa utwory • Trafna argumentacja. wykorzystane • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. 8 pkt częściowo bez punktów ujemnych). • Praca zawiera fragmenty erudycyjne. funkcjonalnie. • Zadowalająca argumentacja. ALBO tylko 7 pkt • Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie. jeden utwór wykorzystany • Powierzchowna argumentacja. w pełni • W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 6 pkt funkcjonalnie, funkcjonalnie. a drugi – • Powierzchowna argumentacja. 5 pkt niefunkcjonalnie. • W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów. Tylko jeden utwór • Trafna argumentacja. 4 pkt wykorzystany • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. częściowo • Zadowalająca argumentacja. funkcjonalnie. 3 pkt • Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie. • Powierzchowna argumentacja. • W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 2 pkt funkcjonalnie. • Powierzchowna argumentacja. 1 pkt • W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów. Żaden utwór nie został wykorzystany przynajmniej w części funkcjonalnie. 0 pkt Uwaga: jeżeli ostateczna liczba punktów przyznana w kryterium Kompetencje literackie i kulturowe, tj. liczba punktów po odjęciu punktów za błędy rzeczowe (jeżeli wystąpiły w pracy), wynosi 0 pkt, wówczas w pozostałych kryteriach (Kompozycja wypowiedzi oraz Język wypowiedzi) przyznaje się 0 pkt. 3. Kompozycja wypowiedzi: struktura, spójność i styl (maksymalnie 7 punktów) 3a. Struktura wypowiedzi Uporządkowanie elementów treściowych Podział wypowiedzi Liczba punktów wypowiedzi Elementy treściowe Poprawny zarówno w skali ogólnej (wstęp, 3 pkt wypowiedzi w całości lub część zasadnicza, zakończenie), jak w przeważającej części i w zakresie struktury akapitów; sposób A pracy są zorganizowane podziału tekstu pomaga w zrozumieniu tez problemowo. zdającego. Dopuszczalna 1 usterka. Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 2 pkt (wstęp, część zasadnicza, zakończenie) B ALBO w zakresie struktury akapitów. Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 1 pkt (wstęp, część zasadnicza, zakończenie) C ORAZ w zakresie struktury akapitów. • W pracy podjęta jest Poprawny zarówno w skali ogólnej (wstęp, 2 pkt próba organizacji część zasadnicza, zakończenie), jak elementów treściowych i w zakresie struktury akapitów; sposób D wypowiedzi podziału tekstu pomaga w zrozumieniu tez problemowo. zdającego. Dopuszczalna 1 usterka. • Elementy treściowe Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 1 pkt wypowiedzi (wstęp, część zasadnicza, zakończenie) E zorganizowane w pracy ALBO w zakresie struktury akapitów. częściowo problemowo, częściowo wyłącznie Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 0 pkt pod względem (wstęp, część zasadnicza, zakończenie) formalnym. ORAZ w zakresie struktury akapitów. • Elementy treściowe wypowiedzi w całości lub w przeważającej części pracy F zorganizowane wyłącznie pod względem formalnym, np. wg kolejno omawianych tekstów literackich. Elementy treściowe wypowiedzi niezorganizowane; wypowiedź stanowi 0 pkt G zbiór w znacznej mierze niezależnych elementów. 3b. Spójność wypowiedzi Wypowiedź jest w całości spójna lub występują w niej nie więcej niż 2 zaburzenia 3 pkt w spójności (tj. logice, uporządkowaniu) na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej wypowiedzi. W wypowiedzi występuje 3–5 zaburzeń w spójności (tj. logice, uporządkowaniu) 2 pkt na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej wypowiedzi. • W wypowiedzi występuje 6–8 zaburzeń w spójności (tj. logice, 1 pkt uporządkowaniu) na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej wypowiedzi. LUB • Wstęp pracy jest treściowo niespójny z częścią zasadniczą pracy ALBO z zakończeniem pracy. ALBO • Zakończenie pracy jest treściowo niespójne z wstępem ALBO częścią zasadniczą pracy. • W wypowiedzi występuje 9 lub więcej zaburzeń w spójności (tj. logice, 0 pkt uporządkowaniu) na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej wypowiedzi. LUB • Wstęp pracy jest treściowo niespójny z częścią zasadniczą pracy ORAZ z zakończeniem pracy. ALBO • Zakończenie pracy jest treściowo niespójne z wstępem ORAZ częścią zasadniczą pracy. 3c. Styl wypowiedzi Styl w całości lub w przeważającej części stosowny, tj. adekwatny do odmiany 1 pkt pisanej języka oraz do sytuacji komunikacyjnej (jednorodny albo funkcjonalnie niejednorodny). Wypracowanie nie spełnia warunków określonych w kategorii „1 pkt”. 0 pkt 4. Język wypowiedzi (maksymalnie 11 punktów) 4a. Zakres i poprawność środków językowych Poprawność środków Nie 26 lub więcej 6–8 9–11 12–14 15–17 18–21 22–25 więcej niż 5 błędów błędów błędów błędów błędów błędów błędów Zakres środków błędy jęz. jęz. jęz. jęz. jęz. jęz. jęz. jęz. A B C D E F G H 1. Szeroki zakres środków językowych, tzn. • zróżnicowana składnia, • zróżnicowana leksyka, w tym np. bogata frazeologia, 7 pkt 6 pkt 5 pkt 4 pkt 3 pkt 2 pkt 1 pkt 0 pkt precyzyjne słownictwo, umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu. 2. Zadowalający zakres środków językowych, tzn. składnia i leksyka 6 pkt 5 pkt 4 pkt 3 pkt 2 pkt 1 pkt 0 pkt 0 pkt stosowne/odpowiednie do realizacji tematu. 3. Wąski zakres środków językowych, tzn. składnia i leksyka proste/ograniczone, 5 pkt 4 pkt 3 pkt 2 pkt 1 pkt 0 pkt 0 pkt 0 pkt utrudniające realizację tematu. Przykładowo: za wypowiedź, w której zakres środków językowych wykorzystanych przez zdającego jest zadowalający i w której znajdują się 4 błędy językowe, egzaminator przyzna 6 pkt w tym kryterium. 4b. Poprawność ortograficzna Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 1 błąd ortograficzny. 2 pkt W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją lub dysortografią): Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 4 błędy ortograficzne. Praca zawiera 2–4 błędy ortograficzne. 1 pkt W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją lub dysortografią): Praca zawiera nie więcej niż 5–8 błędów ortograficznych. Praca zawiera 5 lub więcej błędów ortograficznych. 0 pkt W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją lub dysortografią): Praca zawiera 9 lub więcej błędów ortograficznych. 4c. Poprawność interpunkcyjna Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 8 błędów interpunkcyjnych. W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się: 2 pkt Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 15 błędów interpunkcyjnych. Praca zawiera 9–16 błędów interpunkcyjnych. W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się: 1 pkt Praca zawiera 16–30 błędów interpunkcyjnych. Praca zawiera 17 lub więcej błędów interpunkcyjnych. W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się: 0 pkt Praca zawiera 31 lub więcej błędów interpunkcyjnych. Informacje o błędach uznawanych za ortograficzne w pracach zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją lub dysortografią) 1. W ocenie poprawności ortograficznej wypracowania egzaminator będzie uwzględniał następujące błędy (tzn. liczył je jako błędy ortograficzne): • błędy w zapisie wyrazów z u – ó, ż – rz, h – ch • łamanie zasady pisania wielką literą na początku zdania. 2. W ocenie poprawności ortograficznej wypracowania egzaminator nie będzie uwzględniał innych niż wymienione w pkt 1. błędów w zapisie (tzn. nie będzie liczył ich jako błędy ortograficzne), w tym: • dodawania, opuszczania, przestawiania liter, sylab lub całych wyrazów • mylenia liter − o podobnym kształcie (a – o, l – ł – t, n – r, m – n, u – w, e – ę, a – ą, i – j, u – y) − dużych i małych (z wyjątkiem początku zdania) − odpowiedników głosek zbliżonych fonetycznie (b – p, d – t, w – f, g – k, dz – c, sz – s, i – y, ę – em – en, ą – om– on, ś – ź, ć – dź) − różniących się w położeniu w stosunku do osi pionowej (p – b, d – b) lub poziomej (m – w, n – u, b – p, d – g, p – g) • ominięcia drobnych elementów graficznych, w tym − oznaczania miękkości nad literami − kropek (dż, ż, i, j) − „ogonków” przy literach ą lub ę i kreski (wężyka) przy literach ó, t lub ł • błędów dotyczących podziału wyrazu • utraty dźwięczności (kóska zamiast kózka, proźba zamiast prośba) • błędów wynikających ze schematycznego stosowania zasad ortografii, np. startóje bo startować • mylenia przedrostków z przyimkami, np.: pode szły; błędnego zapisywania przyimków z rzeczownikami i przysłówkami, np.: wklasie, zachwilę, napewno • niewłaściwego zapisu spółgłosek miękkich, np.: rosinie zamiast rośnie, skosiny zamiast skośny. Wyrazy z błędami, których nie uwzględnia się w ocenie poprawności ortograficznej, egzaminator podkreśli w wypracowaniu, a na marginesie oznaczenia tych błędów otoczy kółkiem np. ort albo o INSTRUKCJA OZNACZANIA BŁĘDÓW W WYPRACOWANIACH Błędy oznaczane na lewym marginesie Sposób oznaczenia błędu Sposób oznaczenia błędu Rodzaj błędu w wypracowaniu na marginesie podkreślenie prostą linią fragmentu rzecz ALBO rz rzeczowe zawierającego błąd albo zaznaczenie tego fragmentu pionową linią zaznaczenie symbolem ‿ zaburzenia w spójności między zdaniami w spójności sp zaznaczenie symbolem [ zaburzenia w spójności między akapitami usterki w podziale str tekstu w zakresie zaznaczenie symbolem ] struktury akapitów Błędy oznaczane na prawym marginesie Sposób oznaczenia błędu Sposób oznaczenia błędu Rodzaj błędu w wypracowaniu na marginesie podkreślenie prostą linią wyrazu użytego jęz ALBO j językowe błędnie lub niepoprawnego sformułowania ort ALBO o ortograficzne podkreślenie prostą linią wyrazu z błędem zaznaczenie brakującego znaku interpunkcyjnego symbolem √ int ALBO i interpunkcyjne zaznaczenie zbędnego znaku interpunkcyjnego symbolem x Uwagi. 1. Jeżeli zdający popełnia dokładnie ten sam błąd ortograficzny lub językowy, to na marginesie oznaczenie tego błędu należy otoczyć kółkiem, np. ort lub o 2. Należy konsekwentnie stosować jeden wybrany sposób oznaczania błędów na marginesie. INSTRUKCJA LICZENIA BŁĘDÓW W WYPRACOWANIACH 1. Powtórzony dokładnie ten sam błąd ortograficzny lub językowy liczy się jako jeden błąd. 2. Egzaminator w wypracowaniu i na marginesie musi oznaczyć wszystkie błędy rzeczowe, błędy w spójności wypowiedzi, językowe, ortograficzne i interpunkcyjne. 3. W tabelach dla egzaminatora pod wypracowaniem egzaminator zapisuje liczbę popełnionych błędów zgodnie z poniższymi zasadami: a) błędy rzeczowe – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 2. (KLiK) w polu Liczba błędów rzeczowych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 16; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 16 błędów rzeczowych, egzaminator w tabeli wpisuje „16+” b) błędy w spójności wypowiedzi – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 3b w polu Liczba błędów w spójności egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 9; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 9 błędów w spójności, egzaminator w tabeli wpisuje „9+” c) błędy językowe – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4a w polu Liczba błędów językowych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 26; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 26 błędów językowych, egzaminator w tabeli wpisuje „26+” d) błędy ortograficzne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4b w polu Liczba błędów ortograficznych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 5; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 5 błędów ortograficznych, egzaminator w tabeli wpisuje „5+” e) błędy interpunkcyjne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4c w polu Liczba błędów interpunkcyjnych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 17; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 17 błędów interpunkcyjnych, egzaminator w tabeli wpisuje „17+”. Uwagi dotyczące liczenia błędów ortograficznych i interpunkcyjnych w wypracowaniach zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją lub dysortografią): a) błędy ortograficzne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4b w polu Liczba błędów ortograficznych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 9; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 9 błędów ortograficznych, egzaminator w tabeli wpisuje „9+” b) błędy interpunkcyjne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4c w polu Liczba błędów interpunkcyjnych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 31; jeżeli zdający popełnił w pracy więcej niż 31 błędów interpunkcyjnych, egzaminator w tabeli wpisuje „31+”. WYJAŚNIENIA DO KRYTERIÓW OCENIANIA 1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt) Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał, czy: • nie występuje w nim błąd kardynalny • w wypracowaniu zdający odwołał się do lektury obowiązkowej wybranej z listy lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym • wypowiedź w co najmniej jednym fragmencie dotyczy problemu wskazanego w poleceniu • napisane wypracowanie jest w jakiejkolwiek części wypowiedzią argumentacyjną. Wyjaśnienia (kryterium 1. – SFWP) 1. Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o: 1) nieznajomości treści lektury obowiązkowej, do której odwołuje się zdający, w zakresie: a) fabuły, w tym głównych wątków utworu; b) losów głównych bohaterów, w tym np. łączenie biografii różnych bohaterów; LUB 2) całkowicie nieuprawnionej interpretacji lektury obowiązkowej będącej falsyfikacją danego tekstu. 2. W przypadku lektur obowiązkowych błąd kardynalny może dotyczyć wyłącznie lektur obowiązkowych wskazanych w podstawie programowej jako lektury do omówienia w całości (nie we fragmentach). 3. W wypracowaniu zdający musi odwołać się do lektury obowiązkowej – w zależności od tematu – wskazanej w poleceniu albo wybranej z listy lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym. Odwołanie się zdającego do lektury obowiązkowej oznacza, że co najmniej jedno zdanie o tej lekturze ma charakter analityczny, a nie tylko informacyjny. a) Przykład zdania analitycznego: W Lalce to w Zasławku można zobaczyć świetnie funkcjonujące gospodarstwo Prezesowej, która realizowała pozytywistyczne idee pracy organicznej i pracy u podstaw. b) Przykład zdania informacyjnego: W swojej pozytywistycznej powieści pt. Lalka Bolesław Prus ukazuje obraz Warszawy. Za zdania informacyjne uznaje się również sformułowania będące wyłącznie przepisanymi fragmentami polecenia lub parafrazą polecenia. 4. Jeśli jedyna lektura obowiązkowa jest przywołana lakonicznie, bardziej w kontekście / w nawiązaniu do innego utworu literackiego, który zdający szerzej omawia w wypracowaniu, wówczas przywołanie tej lektury traktowane jest jako spełnienie formalnych warunków zadania, ale oceniając KLiK, nie uwzględnia się tej lektury jako kontekst. 5. „Problem wskazany w poleceniu” obejmuje: a) zakres merytoryczny zagadnienia, którego omówienie jest wymagane, ORAZ b) opinię zdającego wraz z uzasadnieniem. 6. Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu, jeżeli obejmuje co najmniej jeden aspekt zakresu merytorycznego ORAZ opinię albo uzasadnienie. 7. Wypracowanie przynajmniej częściowo jest wypowiedzią argumentacyjną, jeżeli zawiera co najmniej jeden akapit argumentacyjny. 2. Kompetencje literackie i kulturowe (maksymalnie 16 punktów) Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał, czy w wypracowaniu zdający: • wykorzystał znajomość – odpowiednio – wskazanej w poleceniu lub wybranej lektury obowiązkowej oraz innego utworu literackiego w sposób funkcjonalny • funkcjonalnie wykorzystał konteksty, np.: historycznoliteracki, teoretycznoliteracki, literacki, biograficzny, kulturowy, mitologiczny, biblijny, religijny, historyczny, filozoficzny, egzystencjalny, polityczny, społeczny, które pogłębiają i rozwijają rozważany problem • przedstawił bogatą argumentację, świadczącą o jego erudycji • wykazał się wiedzą i umiejętnościami z zakresu kształcenia literackiego i kulturowego oraz kształcenia językowego • nie popełnił błędów rzeczowych zarówno w odniesieniu do przywołanych tekstów literackich oraz kontekstów, jak i terminologii historycznoliterackiej oraz/lub teoretycznoliterackiej. Wyjaśnienia (kryterium 2. – KLiK) 1. Poprzez wykorzystanie utworu rozumie się wykorzystanie znajomości jego treści oraz odczytanych sensów. 2. Zdający powinien funkcjonalnie wykorzystać w wypracowaniu znajomość dwóch utworów wskazanych w poleceniu, tzn. lektury obowiązkowej ORAZ innego utworu literackiego. Funkcjonalne wykorzystanie znajomości tekstu oznacza przywołanie w wypracowaniu: 1) takich elementów fabuły, np. wydarzeń, bohaterów, wątków 2) sensów utworów, które istotnie wspierają tok rozumowania zdającego, albo dobrze ilustrują to, o czym zdający pisze. Funkcjonalność wykorzystania znajomości tekstów ocenia się w odniesieniu do tematu pracy. Jeżeli w części zasadniczej pracy w charakterze argumentów/przykładów wykorzystane są elementy fabuły lub sensy utworów, które nie są spójne np. ze stanowiskiem zdającego wyrażonym we wstępie do pracy – wówczas uwzględnia się tę niespójność w ocenie spójności. 3. Utwór literacki nie jest wykorzystany funkcjonalnie, jeżeli zdający wyłącznie streszcza ten utwór lub wybrane jego wątki, ale nie wyciąga żadnego wniosku, nie formułuje żadnej refleksji związanej ze streszczonym utworem. 4. Jeżeli zdający w wypracowaniu napisze więcej niż o dwóch utworach literackich (np. o dwóch lekturach obowiązkowych i o dwóch innych tekstach literackich), o różnym stopniu funkcjonalności, do oceny stopnia realizacji kryterium bierze się pod uwagę dwa utwory wykorzystane w sposób najbardziej funkcjonalny, z których jeden musi być lekturą obowiązkową. Pozostałe utwory mogą być traktowane jako kontekst literacki. 5. Argumentacja to udowodnienie tezy/opinii/stanowiska przedstawionego przez zdającego za pomocą argumentów. Bogata argumentacja – to argumentacja rzeczowa, pogłębiona, poparta trafnymi przykładami i szeroka/wieloaspektowa, uwzględniająca konteksty, stanowiąca – jako całość – wnikliwą analizę problemu sformułowanego w poleceniu; zawiera elementy refleksji / głębszego namysłu nad problemem. W sytuacji, gdy znajomość utworów literackich została wykorzystana częściowo funkcjonalnie, mówimy o argumentacji trafnej. Zadowalająca argumentacja – to argumentacja rzeczowa, pogłębiona, poparta trafnymi przykładami. Powierzchowna argumentacja – to argumentacja oparta na uogólnieniach, niewnikająca w istotę rzeczy, poprzestająca na pobieżnych obserwacjach, mało dokładna, czasami niepoparta przykładami; również argumentacja, w której zdający podejmuje próbę zbudowania argumentu, dobierając jedynie środki językowe typowe dla struktur argumentacyjnych, np. Moim pierwszym argumentem jest... 6. Kontekst należy rozumieć jako odniesienie się przez zdającego w pracy do np.: 1) innego utworu literackiego niż wskazany w poleceniu 2) historii literatury 3) teorii literatury 4) charakteru epoki 5) biografii autora 6) filmu, spektaklu teatralnego 7) utworu muzycznego, dzieła plastycznego 8) mitologii 9) Biblii 10) religii 11) historii 12) filozofii 13) kwestii politycznych 14) kwestii społecznych, wybrane przez zdającego w sposób celowy, przydatne do osadzenia omawianego utworu w szerszej perspektywie i pogłębionego odczytania sensów utworu literackiego, do którego zdający odwołuje się w wypracowaniu. Funkcjonalne wykorzystanie kontekstu polega na trafnym jego doborze ze względu na rozważany problem; kontekst pogłębia i rozwija omawiane zagadnienie. Pogłębienie i omówienie danego zagadnienia poprzez konteksty nie oznacza konieczności dogłębnej analizy samych kontekstów jako takich; w szczególności nie może prowadzić do dygresji stosowanej niefunkcjonalnie. 7. Kontekst wykorzystany częściowo funkcjonalnie to odniesienie wyłącznie na poziomie przywołania, np. informacji, wydarzenia; kontekst jest poprawny, ale ogranicza się tylko do funkcji informacyjnej, nie pogłębia i nie rozwija omawianego zagadnienia. 8. Kontekst poprzez odniesienie się przez zdającego do innego utworu literackiego niż wskazany w poleceniu nie jest wykorzystany funkcjonalnie, jeżeli zdający wyłącznie streszcza ten utwór lub wybrane jego wątki, ale nie wyciąga żadnego wniosku, nie formułuje żadnej refleksji związanej ze streszczonym utworem. 9. Erudycję należy rozumieć jako wiedzę przedmiotową zdającego, w tym wiedzę i umiejętność wykorzystania kontekstów, kodów kulturowych, terminologii, znajomości kultury, w tym literatury i sztuki. Wypowiedź świadcząca o erudycji zdającego to wypracowanie, w którym zdający, rozważając problem sformułowany w poleceniu, funkcjonalnie wykorzystał wiedzę przedmiotową. 10. W ocenie poziomu argumentacji wypowiedzi nie uwzględnia się fragmentów wypowiedzi zawierających błędy rzeczowe. 11. Błąd rzeczowy – to błąd świadczący o: • nieznajomości wskazanej w poleceniu lektury obowiązkowej (zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym), do której odwołuje się zdający, w zakresie innym niż w przypadku błędu kardynalnego, tj. np. błąd w nazwisku autora, w przypisaniu autorstwa, w nazwisku/imieniu bohatera (dopuszczalne błędy w zapisie, nieprowadzące do trudności w identyfikacji bohatera lub autora, np. *Russeau albo *Rouseau zamiast Rousseau – błędny zapis to błąd ortograficzny), dotyczący losów bohaterów drugoplanowych bądź wątków innych niż główne • nieznajomości utworu literackiego lub tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, innego niż lektura obowiązkowa lub utwór literacki wskazany w poleceniu (każdy błąd merytoryczny) • nieuprawnionej interpretacji fragmentu lub fragmentów / części utworu literackiego, w tym poetyckiego, do którego odwołuje się zdający, będącej częściową lub całkowitą falsyfikacją danego utworu • nieznajomości zagadnień z zakresu teorii i historii literatury bądź języka, np. stosowanie pojęć typowych dla epiki w odniesieniu do liryki (np. *narrator wiersza; *wiersz „Ocalony” Różewicza opowiada). Nie są błędem rzeczowym sformułowania takie jak np. utwór pokazuje, wiersz ukazuje • braku wiedzy dotyczącej wybranego przez zdającego kontekstu, np. błędne przywołanie pojęć lub faktów historycznych. Jako błąd rzeczowy traktujemy również niepoprawne przywołanie cytatu z utworu literackiego, oznaczone cudzysłowem. 12. Dokładnie ten sam błąd rzeczowy (np. konsekwentne stosowanie błędnego imienia bohatera, którego da się w jednoznaczny sposób zidentyfikować, a fakty opisane w wypracowaniu świadczą o znajomości lektury) powtórzony kilkakrotnie jest liczony jako jeden błąd. 13. Jeżeli dane sformułowanie stosowane/uznawane jest w nauczaniu zwyczajowo za „termin” (np. apokalipsa spełniona), ale nie jest terminem w rozumieniu encyklopedycznym oraz/lub nie jest wymienione w podstawie programowej, to błędu w takim sformułowaniu (np. *apokalipsa przepowiadana) nie traktuje się jako błędu rzeczowego, a jako błąd językowy. 3. Kompozycja wypowiedzi: struktura, spójność i styl (maksymalnie 7 punktów) Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał, czy: 1. w zakresie struktury wypowiedzi: • kompozycja wypowiedzi jest funkcjonalna, tzn. czy układ i sposób przedstawienia treści pomaga w zrozumieniu wypowiedzi • podział wypowiedzi – zarówno w skali ogólnej (wstęp, część zasadnicza, zakończenie), jak i w zakresie struktury akapitów – jest poprawny i funkcjonalny 2. w zakresie spójności wypowiedzi: • wypowiedź jest spójna, tzn. złożona z elementów, które tworzą logiczną i uporządkowaną całość • w wypowiedzi spójność jest zachowana zarówno wewnątrz zdań, jak również między zdaniami i akapitami • w wypowiedzi użyte zostały odpowiednie środki językowe, np. wskaźniki zespolenia tekstu, struktury metatekstowe, leksykalne wykładniki spójności, które ułatwiają śledzenie toku rozumowania autora 3. w zakresie stylu wypowiedzi: • styl wypowiedzi jest stosowny, tzn. czy zdający konsekwentnie posługuje się jednym, wybranym stylem, a jeżeli miesza różne style w wypowiedzi – to czy jest to uzasadnione (czy czemuś to służy, jest funkcjonalne) oraz czy zdający nie napisał wypowiedzi, stosując słownictwo charakterystyczne dla stylu potocznego w odmianie mówionej. 3a. Struktura wypowiedzi Wyjaśnienia (kryterium 3a – Struktura wypowiedzi) 1. Elementy treściowe wypowiedzi to – najogólniej rzecz ujmując – „bloki”, na które podzielone jest wypracowanie (w najprostszej formie: wstęp – część zasadnicza (rozwinięcie) – zakończenie, ale „część zasadnicza” zazwyczaj jest dzielona na kolejne „bloki”, tj. akapity). 1) Elementy treściowe wypowiedzi są zorganizowane problemowo (w toku problemowym), jeżeli każdy z „bloków” w części zasadniczej wypracowania omawia np. jeden aspekt tematu. Omawiając wybrany aspekt, zdający przywołuje argumentację i przykłady z różnych tekstów literackich / kontekstów; czynnikiem organizującym dany „blok” jest właśnie problem („ponadtekstowo”, „międzytekstowo”), a nie dany tekst literacki. 2) Możliwa jest sytuacja, w której zorganizowanie problemowe „pokrywa się” ze zorganizowaniem według kolejno omawianych tekstów literackich, jeżeli w pracy widoczny jest zamysł kompozycyjny wskazujący na tematyczne ustrukturyzowanie wypowiedzi, np. kolejny tekst literacki stanowi przykład umożliwiający np. uszczegółowienie wcześniej omawianego zagadnienia. 3) Elementy treściowe wypowiedzi są zorganizowane wyłącznie pod względem formalnym (w toku liniowym), jeżeli każdy z „bloków” w części zasadniczej wypracowania dotyczy innego tekstu literackiego / kontekstu, a jedynym identyfikowalnym czynnikiem organizującym taki układ jest po prostu omawianie w następujących po sobie „blokach” zagadnień dotyczących kolejnych tekstów / kontekstów; tekst jest zorganizowany wg tekstów „jeden po drugim” (np. zmiana kolejności akapitów nie wpływa na strukturę tekstu). 2. Ocena podziału wypowiedzi w skali ogólnej wymaga rozważenia proporcji i funkcjonalności zasadniczych „bloków” pracy, tj. wstępu – części zasadniczej – zakończenia. Usterki w podziale wypowiedzi w skali ogólnej mogą wynikać z np. nieproporcjonalnie i niefunkcjonalnie długiego wstępu, ze zbyt krótkiego (lakonicznego) zakończenia lub z braku jednego z tych „bloków”. 3. Ocena podziału wypowiedzi na akapity wymaga rozważenia, czy logika wywodu została odzwierciedlona w podziale na graficznie wyodrębnione i funkcjonalne akapity. Usterki w podziale wypowiedzi na akapity mogą wynikać np. z faktu, że w pracy występują wyodrębnione graficznie akapity, które nie stanowią zwartej myślowo całości, albo występują akapity, które powinny zostać podzielone na mniejsze bloki, ponieważ taki akapit zawiera kilka wątków (każdy z takich wątków stanowi sam w sobie zwartą myślowo całość). 4. W ocenie struktury wypowiedzi nie uwzględnia się niezrealizowania przez zdającego któregoś z elementów tematu, np. nieodwołania się w ogóle do jednego z tekstów wskazanych w temacie jako obowiązkowy. 3b. Spójność wypowiedzi Wyjaśnienia (kryterium 3b – Spójność wypowiedzi) 1. Wypowiedź jest spójna, jeżeli elementy, które ją tworzą, stanowią logiczną i uporządkowaną całość. 2. Wywód jest uporządkowany, jeśli każdy kolejny akapit wynika z poprzedniego, a np. przestawienie akapitów zaburzyłoby tok rozumowania przyjęty przez zdającego. 3. Zaburzenia w spójności mogą wynikać m.in. z: a) błędów logicznych, w tym ze zbyt daleko idących uogólnień, nieuzasadnionych wniosków (np. wnioski w zakończeniu pracy nie wynikają z przeprowadzonego rozumowania), sprzecznych stwierdzeń b) odstępstw od podporządkowania wywodu myśli przewodniej, np. wypracowanie zawiera niefunkcjonalne fragmenty stanowiące niezwiązane z tematem wątki poboczne c) zredagowaniu wstępu lub rozwinięcia, lub zakończenia, lub akapitu, które nie pasują logicznie do pozostałej części wypracowania, nie łączą się logicznie z poprzedzającą je częścią / poprzedzającym je akapitem d) rozwijania jednocześnie więcej niż jednego wątku („zazębiania” się wątków) e) pomijania pośrednich ogniw rozumowania, tzw. skróty myślowe f) wprowadzenie treści nieistotnych, zbędnych dla pracy, bez związku / pozostających w wątpliwym związku z tematem/wywodem g) wprowadzania dygresji stosowanych niefunkcjonalnie h) przerywania toku myślenia zbędnymi zdaniami. 4. Błędy w spójności wewnątrz akapitów oznaczają np. nielogiczne połączenia zdań w akapicie oraz brak zastosowania w nim wskaźników zespolenia. 5. Błędy w spójności między akapitami oznaczają nielogiczne powiązanie danego akapitu z poprzednim lub poprzednimi akapitami oraz brak zastosowania wskaźników zespolenia między akapitami. 6. Błąd w składni prowadzący do błędu w spójności jest traktowany zarówno jako błąd językowy, jak i błąd w spójności. 3c. Styl wypowiedzi Wyjaśnienia (kryterium 3c – Styl wypowiedzi) 1. Styl wypowiedzi – co do zasady – powinien być: jasny, prosty (nie: zawiły, pretensjonalny), zwięzły, jednolity. Dodatkowo może być żywy, obrazowy. 2. Wypracowanie powinno być napisane stylem stosownym do sytuacji komunikacyjnej, jaką jest egzamin maturalny, co oznacza, że nie należy redagować go, stosując słownictwo charakterystyczne dla stylu potocznego w odmianie mówionej. Styl uznaje się za stosowny w przeważającej części, jeżeli jest stosowany w orientacyjnie 2/3 pracy. Styl jest niestosowny do sytuacji komunikacyjnej, jeżeli orientacyjnie ok. 2/3 wypracowania zredagowane jest przy użyciu struktur językowych charakterystycznych dla stylu potocznego w odmianie mówionej. 3. Styl wypracowania jest jednorodny, jeśli zdający konsekwentnie posługuje się jednym, wybranym stylem, odpowiednim dla treści i formy wypowiedzi, lub miesza różne style w wypowiedzi, ale jest to uzasadnione i celowe. 4. Indywidualne upodobania stylistyczne egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę stylu pracy zdającego. 4. Język wypowiedzi (maksymalnie 11 punktów) Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał: 1. w odniesieniu do zakresu i poprawności środków językowych: • czy zdający poprawnie użył w wypowiedzi różnych rodzajów zdań i bogatej leksyki (np. frazeologizmów, wyrazów rzadziej używanych w języku polskim), czy też ograniczył się do najprostszych środków językowych • czy środki językowe, których użył zdający, pozwalają mu zrealizować temat w sposób swobodny i precyzyjny, czy też pobieżny, sprawiający trudność w zrozumieniu tekstu • ile błędów językowych, w tym błędów stylistycznych, zdający popełnił w pracy 2. w odniesieniu do poprawności ortograficznej: • ile błędów ortograficznych zdający popełnił w pracy 3. w odniesieniu do poprawności interpunkcyjnej: • ile błędów interpunkcyjnych zdający popełnił w pracy. 4a. Zakres i poprawność środków językowych Oceniając język wypowiedzi, egzaminator najpierw oceni zakres użytych środków językowych, a następnie – ich poprawność. Ostateczną liczbę punktów ustali na podstawie oceny obu tych aspektów wypowiedzi, zgodnie z poniższą tabelą. Wyjaśnienia (kryterium 4a – Zakres i poprawność środków językowych) 1. Nie każde nieprecyzyjne sformułowanie jest niepoprawne językowo (stanowi błąd językowy); może być przejawem nieporadności językowej. Błędem jest nieporadność językowa będąca oczywistym nieuzasadnionym naruszeniem obowiązującej normy językowej. 2. Indywidualne upodobania językowe egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę poprawności środków językowych w pracy zdającego. 3. W wypracowaniu występuje zróżnicowana składnia, jeżeli w pracy zdający wykorzystał poprawnie co najmniej 4 różne struktury składniowe, np.: zdanie pojedyncze, zdanie złożone, zdanie wielokrotnie złożone, równoważnik zdania, imiesłowowy równoważnik zdania, strona bierna, paralelizm składniowy, poprawne wprowadzanie cytatu, zdanie pytające, zdanie wtrącone. 4. W wypracowaniu występuje zróżnicowana leksyka, jeżeli w pracy zdający np. stosuje wyrazy/wyrażenia synonimiczne, stosuje bogatą frazeologię, używa precyzyjnego słownictwa, w tym np. terminologii. 5. W ocenie zróżnicowania leksyki nie uwzględnia się nieuzasadnionych powtórzeń wyrazów, zwrotów. Nieuzasadnione powtórzenia są uwzględniane w liczbie błędów językowych.