rozwiązań zadań
b) człowiek/osoba
− każda postać literacka (a w przypadku kontekstów – również np. filmowa), w tym
postacie, które nie są ludźmi
− jednostka ALBO zbiorowość (grupa ludzi) / bohater zbiorowy / ludzkość (wymiar
uniwersalny)
c) kształtować
− powodować nabranie określonych cech
− wpływać na kogoś – czyjeś zachowanie, postawę, sposób pojmowania czegoś
− zmieniać kogoś – czyjeś zachowanie, postawę, sposób pojmowania czegoś
d) jak kształtuje
– efekt kształtowania
– sposób/proces kształtowania.
2. Temat wypracowania można zrozumieć i zrealizować na różne sposoby, np.:
a) wzajemne kształtowanie się osób będących w relacji
b) kształtowanie jednej osoby pod wpływem relacji z drugą osobą.
3. Zdający może zrozumieć i zrealizować temat w inny sposób niż przykłady podane
w pkt 2. Jeżeli wypowiedź zdającego jest zgodna z tematem i z warunkami zadania,
pracę należy oceniać.
4. Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu,
jeżeli w pracy zdający omówił:
a) relację z drugą osobą
ALBO
b) kształtowanie człowieka
ORAZ
c) praca zawiera opinię albo uzasadnienie.
5. Utwór literacki uznaje się za wykorzystany w pełni funkcjonalnie, jeżeli zdający
w argumentacji omówił:
a) relację z drugą osobą
ORAZ
b) kształtowanie człowieka.
6. Utwór literacki uznaje się za wykorzystany częściowo funkcjonalnie, jeżeli zdający
w argumentacji omówił:
a) relację z drugą osobą
ALBO
b) kształtowanie człowieka.
7. Lektura obowiązkowa – dowolna lektura obowiązkowa, wybrana spośród lektur
wymienionych na stronach 3 i 4 arkusza, ilustrująca zagadnienie sformułowane
w temacie.
1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt)
• W wypracowaniu nie występuje błąd kardynalny. 1 pkt
ORAZ
• W wypracowaniu jest odwołanie do lektury obowiązkowej wybranej z listy
lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym.
ORAZ
• Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego
w poleceniu.
ORAZ
• Wypracowanie przynajmniej częściowo jest wypowiedzią argumentacyjną.
• Wypracowanie nie spełnia któregokolwiek z warunków określonych w kategorii 0 pkt
„1 pkt”.
ALBO
• Wypowiedź jest napisana w formie planu albo w punktach.
Uwaga.
Jeżeli w kryterium Spełnienie formalnych warunków polecenia przyznano 0 pkt, we
wszystkich pozostałych kryteriach przyznaje się 0 pkt.
2. Kompetencje literackie i kulturowe (maksymalnie 16 punktów)
Funkcjonalność
wykorzystania
utworów wskazanych
Liczba Błędy
w poleceniu Poziom argumentacji wypowiedzi; erudycyjność wypowiedzi punktów rzeczowe
(lektury obowiązkowej
oraz innego utworu
literackiego).
Dwa utwory •
Bogata argumentacja.
wykorzystane •
Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. 16 pkt
w pełni •
Wypowiedź świadczy o erudycji zdającego.
Za każdy błąd rzeczowy należy odjąć 1 pkt od ogólnej liczby punktów przyznanych za KLiK (od 0 do 16;
funkcjonalnie. •
Zadowalająca argumentacja.
15 pkt
•
Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie.
•
Zadowalająca argumentacja.
•
W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 14 pkt
funkcjonalnie.
• Powierzchowna argumentacja.
13 pkt
• W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów.
Jeden utwór • Bogata argumentacja.
wykorzystany • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. 12 pkt
w pełni • Wypowiedź świadczy o erudycji zdającego.
funkcjonalnie, • Zadowalająca argumentacja.
a drugi – • Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie.
11 pkt
częściowo
funkcjonalnie. • Powierzchowna argumentacja.
• W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 10 pkt
funkcjonalnie.
• Powierzchowna argumentacja.
9 pkt
• W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów.
Dwa utwory • Trafna argumentacja.
wykorzystane • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów. 8 pkt
częściowo
bez punktów ujemnych).
• Praca zawiera fragmenty erudycyjne.
funkcjonalnie. • Zadowalająca argumentacja.
ALBO tylko jeden 7 pkt
• Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie.
utwór
wykorzystany • Powierzchowna argumentacja.
w pełni • W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 6 pkt
funkcjonalnie, funkcjonalnie.
a drugi – • Powierzchowna argumentacja.
5 pkt
niefunkcjonalnie. • W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów.
Tylko jeden utwór • Trafna argumentacja.
4 pkt
wykorzystany • Funkcjonalne wykorzystanie dwóch kontekstów.
częściowo • Zadowalająca argumentacja.
funkcjonalnie. 3 pkt
• Co najmniej jeden kontekst wykorzystany funkcjonalnie.
• Powierzchowna argumentacja.
• W pracy kontekst/konteksty wykorzystano częściowo 2 pkt
funkcjonalnie.
• Powierzchowna argumentacja.
1 pkt
• W pracy nie wykorzystano funkcjonalnie kontekstów.
Żaden utwór nie został wykorzystany przynajmniej w części funkcjonalnie. 0 pkt
Uwaga.
Jeżeli ostateczna liczba punktów przyznana w kryterium Kompetencje literackie
i kulturowe, tj. liczba punktów po odjęciu punktów za błędy rzeczowe (jeżeli wystąpiły
w pracy), wynosi 0 pkt, wówczas w pozostałych kryteriach (Kompozycja wypowiedzi oraz
Język wypowiedzi) przyznaje się 0 pkt.
3. Kompozycja wypowiedzi: struktura, spójność i styl (maksymalnie 7 punktów)
3a. Struktura wypowiedzi
Uporządkowanie
elementów treściowych Podział wypowiedzi Liczba
punktów
wypowiedzi
Elementy treściowe Poprawny zarówno w skali ogólnej (wstęp, 3 pkt
wypowiedzi w całości lub część zasadnicza, zakończenie), jak
w przeważającej części i w zakresie struktury akapitów; sposób A
pracy są zorganizowane podziału tekstu pomaga w zrozumieniu tez
problemowo. zdającego. Dopuszczalna 1 usterka.
Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 2 pkt
(wstęp, część zasadnicza, zakończenie) B
ALBO w zakresie struktury akapitów.
Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 1 pkt
(wstęp, część zasadnicza, zakończenie) C
ORAZ w zakresie struktury akapitów.
• W pracy podjęta jest Poprawny zarówno w skali ogólnej (wstęp, 2 pkt
próba organizacji część zasadnicza, zakończenie), jak
elementów treściowych i w zakresie struktury akapitów; sposób D
wypowiedzi podziału tekstu pomaga w zrozumieniu tez
problemowo. zdającego. Dopuszczalna 1 usterka.
• Elementy treściowe Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 1 pkt
wypowiedzi (wstęp, część zasadnicza, zakończenie)
E
zorganizowane w pracy ALBO w zakresie struktury akapitów.
częściowo problemowo,
częściowo wyłącznie Usterki w podziale tekstu w skali ogólnej 0 pkt
pod względem (wstęp, część zasadnicza, zakończenie)
formalnym. ORAZ w zakresie struktury akapitów.
• Elementy treściowe
wypowiedzi w całości
lub w przeważającej
części pracy F
zorganizowane
wyłącznie pod
względem formalnym,
np. wg kolejno
omawianych tekstów
literackich.
Elementy treściowe wypowiedzi niezorganizowane; wypowiedź stanowi 0 pkt
G
zbiór w znacznej mierze niezależnych elementów.
3b. Spójność wypowiedzi
Wypowiedź jest w całości spójna lub występują w niej nie więcej niż 2 zaburzenia 3 pkt
w spójności (tj. logice, uporządkowaniu) na poziomie poszczególnych akapitów
LUB całej wypowiedzi.
W wypowiedzi występuje 3–5 zaburzeń w spójności (tj. logice, uporządkowaniu) 2 pkt
na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej wypowiedzi.
• W wypowiedzi występuje 6–8 zaburzeń w spójności (tj. logice, 1 pkt
uporządkowaniu) na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej
wypowiedzi.
LUB
• Wstęp pracy jest treściowo niespójny z częścią zasadniczą pracy ALBO
z zakończeniem pracy.
ALBO
• Zakończenie pracy jest treściowo niespójne z wstępem ALBO częścią
zasadniczą pracy.
• W wypowiedzi występuje 9 lub więcej zaburzeń w spójności (tj. logice, 0 pkt
uporządkowaniu) na poziomie poszczególnych akapitów LUB całej
wypowiedzi.
LUB
• Wstęp pracy jest treściowo niespójny z częścią zasadniczą pracy ORAZ
z zakończeniem pracy.
ALBO
• Zakończenie pracy jest treściowo niespójne z wstępem ORAZ częścią
zasadniczą pracy.
3c. Styl wypowiedzi
Styl w całości lub w przeważającej części stosowny, tj. adekwatny do odmiany 1 pkt
pisanej języka oraz do sytuacji komunikacyjnej (jednorodny albo funkcjonalnie
niejednorodny).
Wypracowanie nie spełnia warunków określonych w kategorii „1 pkt”. 0 pkt
4. Język wypowiedzi (maksymalnie 11 punktów)
4a. Zakres i poprawność środków językowych
Poprawność środków Nie
26 lub
więcej 6–8 9–11 12–14 15–17 18–21 22–25
więcej
niż 5 błędów błędów błędów błędów błędów błędów
błędów
Zakres środków błędy jęz. jęz. jęz. jęz. jęz. jęz.
jęz.
jęz.
A B C D E F G H
1. Szeroki zakres środków
językowych, tzn.
• zróżnicowana
składnia,
• zróżnicowana
leksyka, w tym np.
bogata frazeologia,
7 pkt 6 pkt 5 pkt 4 pkt 3 pkt 2 pkt 1 pkt 0 pkt
precyzyjne
słownictwo,
umożliwiających pełną
i swobodną realizację
tematu.
2. Zadowalający zakres
środków językowych, tzn.
składnia i leksyka 6 pkt 5 pkt 4 pkt 3 pkt 2 pkt 1 pkt 0 pkt 0 pkt
stosowne/odpowiednie do
realizacji tematu.
3. Wąski zakres środków
językowych, tzn. składnia
i leksyka
proste/ograniczone, 5 pkt 4 pkt 3 pkt 2 pkt 1 pkt 0 pkt 0 pkt 0 pkt
utrudniające realizację
tematu.
Przykładowo: za wypowiedź, w której zakres środków językowych wykorzystanych przez
zdającego jest zadowalający i w której znajdują się 4 błędy językowe, egzaminator przyzna
6 pkt w tym kryterium.
4b. Poprawność ortograficzna
Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 1 błąd ortograficzny. 2 pkt
W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją,
dysortografią, dysgrafią):
Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 4 błędy ortograficzne.
Praca zawiera 2–4 błędy ortograficzne. 1 pkt
W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją,
dysortografią, dysgrafią):
Praca zawiera nie więcej niż 5–8 błędów ortograficznych.
Praca zawiera 5 lub więcej błędów ortograficznych. 0 pkt
W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją,
dysortografią, dysgrafią):
Praca zawiera 9 lub więcej błędów ortograficznych.
4c. Poprawność interpunkcyjna
Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 8 błędów interpunkcyjnych.
W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się: 2 pkt
Praca jest bezbłędna albo zawiera nie więcej niż 15 błędów interpunkcyjnych.
Praca zawiera 9–16 błędów interpunkcyjnych.
W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się: 1 pkt
Praca zawiera 16–30 błędów interpunkcyjnych.
Praca zawiera 17 lub więcej błędów interpunkcyjnych.
W przypadku zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się: 0 pkt
Praca zawiera 31 lub więcej błędów interpunkcyjnych.
Informacje o błędach uznawanych za ortograficzne w pracach zdających ze specyficznymi
trudnościami w uczeniu się (z dysleksją, dysortografią, dysgrafią)
1. W ocenie poprawności ortograficznej wypracowania egzaminator będzie uwzględniał
następujące błędy (tzn. liczył je jako błędy ortograficzne):
• błędy w zapisie wyrazów z u – ó, ż – rz, h – ch
• łamanie zasady pisania wielką literą na początku zdania.
2. W ocenie poprawności ortograficznej wypracowania egzaminator nie będzie
uwzględniał innych niż wymienione w pkt 1. błędów w zapisie (tzn. nie będzie liczył
ich jako błędy ortograficzne), w tym:
• dodawania, opuszczania, przestawiania liter, sylab lub całych wyrazów
• mylenia liter
− o podobnym kształcie (a – o, l – ł – t, n – r, m – n, u – w, e – ę, a – ą, i – j, u – y)
− dużych i małych (z wyjątkiem początku zdania)
− odpowiedników głosek zbliżonych fonetycznie (b – p, d – t, w – f, g – k, dz – c,
sz – s, i – y, ę – em – en, ą – om– on, ś – ź, ć – dź)
− różniących się w położeniu w stosunku do osi pionowej (p – b, d – b) lub poziomej
(m – w, n – u, b – p, d – g, p – g)
• ominięcia drobnych elementów graficznych, w tym
− oznaczania miękkości nad literami
− kropek (dż, ż, i, j)
− „ogonków” przy literach ą lub ę i kreski (wężyka) przy literach ó, t lub ł
• błędów dotyczących podziału wyrazu
• utraty dźwięczności (kóska zamiast kózka, proźba zamiast prośba)
• błędów wynikających ze schematycznego stosowania zasad ortografii, np.
startóje bo startować
• mylenia przedrostków z przyimkami, np.: pode szły; błędnego zapisywania
przyimków z rzeczownikami i przysłówkami, np.: wklasie, zachwilę, napewno
• niewłaściwego zapisu spółgłosek miękkich, np.: rosinie zamiast rośnie,
skosiny zamiast skośny.
Wyrazy z błędami, których nie uwzględnia się w ocenie poprawności ortograficznej,
egzaminator podkreśli w wypracowaniu, a na marginesie oznaczenia tych błędów otoczy
kółkiem np. ort albo o
INSTRUKCJA OZNACZANIA BŁĘDÓW W WYPRACOWANIACH
Błędy oznaczane na lewym marginesie
Sposób oznaczenia błędu Sposób oznaczenia błędu
Rodzaj błędu
w wypracowaniu na marginesie
podkreślenie prostą linią fragmentu rzecz ALBO rz
rzeczowe zawierającego błąd albo zaznaczenie tego
fragmentu pionową linią
zaznaczenie symbolem ‿ zaburzenia
w spójności między zdaniami
w spójności sp
zaznaczenie symbolem [ zaburzenia
w spójności między akapitami
usterki w podziale str
tekstu w zakresie zaznaczenie symbolem ]
struktury akapitów
Błędy oznaczane na prawym marginesie
Sposób oznaczenia błędu Sposób oznaczenia błędu
Rodzaj błędu
w wypracowaniu na marginesie
podkreślenie prostą linią wyrazu użytego jęz ALBO j
językowe
błędnie lub niepoprawnego sformułowania
ort ALBO o
ortograficzne podkreślenie prostą linią wyrazu z błędem
zaznaczenie brakującego znaku
interpunkcyjnego symbolem √ int ALBO i
interpunkcyjne
zaznaczenie zbędnego znaku
interpunkcyjnego symbolem x
Uwagi.
1) Jeżeli zdający popełnia dokładnie ten sam błąd ortograficzny lub językowy, to na
marginesie oznaczenie tego błędu należy otoczyć kółkiem, np. ort lub
o
2) Należy konsekwentnie stosować jeden wybrany sposób oznaczania błędów na
marginesie.
INSTRUKCJA LICZENIA BŁĘDÓW W WYPRACOWANIACH
1. Powtórzony dokładnie ten sam błąd ortograficzny lub językowy liczy się jako jeden błąd.
2. Egzaminator w wypracowaniu i na marginesie musi oznaczyć wszystkie błędy
rzeczowe, błędy w spójności wypowiedzi, językowe, ortograficzne i interpunkcyjne.
3. W tabelach dla egzaminatora pod wypracowaniem egzaminator zapisuje liczbę
popełnionych błędów zgodnie z poniższymi zasadami:
a) błędy rzeczowe – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 2. (KLiK) w polu Liczba
błędów rzeczowych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 16; jeżeli zdający
popełnił w pracy więcej niż 16 błędów rzeczowych, egzaminator w tabeli wpisuje
„16+”
b) błędy w spójności wypowiedzi – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 3b w polu
Liczba błędów w spójności egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 9; jeżeli
zdający popełnił w pracy więcej niż 9 błędów w spójności, egzaminator w tabeli
wpisuje „9+”
c) błędy językowe – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4a w polu Liczba błędów
językowych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 26; jeżeli zdający popełnił
w pracy więcej niż 26 błędów językowych, egzaminator w tabeli wpisuje „26+”
d) błędy ortograficzne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4b w polu Liczba
błędów ortograficznych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 5; jeżeli
zdający popełnił w pracy więcej niż 5 błędów ortograficznych, egzaminator w tabeli
wpisuje „5+”
e) błędy interpunkcyjne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4c w polu Liczba
błędów interpunkcyjnych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 17; jeżeli
zdający popełnił w pracy więcej niż 17 błędów interpunkcyjnych, egzaminator w tabeli
wpisuje „17+”.
Uwagi dotyczące liczenia błędów ortograficznych i interpunkcyjnych w wypracowaniach
zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją, dysortografią,
dysgrafią)
1) Błędy ortograficzne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4b w polu Liczba błędów
ortograficznych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 9; jeżeli zdający popełnił
w pracy więcej niż 9 błędów ortograficznych, egzaminator w tabeli wpisuje „9+”.
2) Błędy interpunkcyjne – w tabeli dla egzaminatora do kryterium 4c w polu Liczba błędów
interpunkcyjnych egzaminator wpisuje liczbę błędów, tj. od 0 do 31; jeżeli zdający
popełnił w pracy więcej niż 31 błędów interpunkcyjnych, egzaminator w tabeli wpisuje
„31+”.
WYJAŚNIENIA DO KRYTERIÓW OCENIANIA
1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt)
Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał, czy:
• nie występuje w nim błąd kardynalny
• w wypracowaniu zdający odwołał się do lektury obowiązkowej wybranej z listy lektur
zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym
• wypowiedź w co najmniej jednym fragmencie dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
• napisane wypracowanie jest w jakiejkolwiek części wypowiedzią argumentacyjną.
Wyjaśnienia (kryterium 1. – SFWP)
1. Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o:
1) nieznajomości treści lektury obowiązkowej, do której odwołuje się zdający,
w zakresie:
a) fabuły, w tym głównych wątków utworu;
b) losów głównych bohaterów, w tym np. łączenie biografii różnych bohaterów;
LUB
2) całkowicie nieuprawnionej interpretacji lektury obowiązkowej będącej falsyfikacją
danego tekstu.
2. W przypadku lektur obowiązkowych błąd kardynalny może dotyczyć wyłącznie lektur
obowiązkowych wskazanych w podstawie programowej jako lektury do omówienia
w całości (nie we fragmentach).
3. W wypracowaniu zdający musi odwołać się do lektury obowiązkowej – w zależności od
tematu – wskazanej w poleceniu albo wybranej z listy lektur zamieszczonej w arkuszu
egzaminacyjnym. Odwołanie się zdającego do lektury obowiązkowej oznacza, że co
najmniej jedno zdanie o tej lekturze ma charakter analityczny, a nie tylko informacyjny.
a) Przykład zdania analitycznego: W Lalce to w Zasławku można zobaczyć świetnie
funkcjonujące gospodarstwo Prezesowej, która realizowała pozytywistyczne idee
pracy organicznej i pracy u podstaw.
b) Przykład zdania informacyjnego: W swojej pozytywistycznej powieści pt. Lalka
Bolesław Prus ukazuje obraz Warszawy.
Za zdania informacyjne uznaje się również sformułowania będące wyłącznie
przepisanymi fragmentami polecenia lub parafrazą polecenia.
4. Jeśli jedyna lektura obowiązkowa jest przywołana lakonicznie, bardziej w kontekście /
w nawiązaniu do innego utworu literackiego, który zdający szerzej omawia
w wypracowaniu, wówczas przywołanie tej lektury traktowane jest jako spełnienie
formalnych warunków zadania, ale oceniając KLiK, nie uwzględnia się tej lektury jako
kontekst.
5. „Problem wskazany w poleceniu” obejmuje:
a) zakres merytoryczny zagadnienia, którego omówienie jest wymagane, ORAZ
b) opinię zdającego wraz z uzasadnieniem.
6. Wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu,
jeżeli obejmuje co najmniej jeden aspekt zakresu merytorycznego ORAZ opinię albo
uzasadnienie.
7. Wypracowanie przynajmniej częściowo jest wypowiedzią argumentacyjną, jeżeli
zawiera co najmniej jeden akapit argumentacyjny.
2. Kompetencje literackie i kulturowe (maksymalnie 16 punktów)
Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał, czy
w wypracowaniu zdający:
• wykorzystał znajomość – odpowiednio – wskazanej w poleceniu lub wybranej lektury
obowiązkowej oraz innego utworu literackiego w sposób funkcjonalny
• funkcjonalnie wykorzystał konteksty, np.: historycznoliteracki, teoretycznoliteracki,
literacki, biograficzny, kulturowy, mitologiczny, biblijny, religijny, historyczny, filozoficzny,
egzystencjalny, polityczny, społeczny, które pogłębiają i rozwijają rozważany problem
• przedstawił bogatą argumentację, świadczącą o jego erudycji
• wykazał się wiedzą i umiejętnościami z zakresu kształcenia literackiego i kulturowego
oraz kształcenia językowego
• nie popełnił błędów rzeczowych zarówno w odniesieniu do przywołanych tekstów
literackich oraz kontekstów, jak i terminologii historycznoliterackiej oraz/lub
teoretycznoliterackiej.
Wyjaśnienia (kryterium 2. – KLiK)
1. Poprzez wykorzystanie utworu rozumie się wykorzystanie znajomości jego treści oraz
odczytanych sensów.
2. Zdający powinien funkcjonalnie wykorzystać w wypracowaniu znajomość dwóch
utworów wskazanych w poleceniu, tzn. lektury obowiązkowej ORAZ innego utworu
literackiego. Funkcjonalne wykorzystanie znajomości tekstu oznacza przywołanie
w wypracowaniu:
1) takich elementów fabuły, np. wydarzeń, bohaterów, wątków
2) sensów utworów,
które istotnie wspierają tok rozumowania zdającego, albo dobrze ilustrują to, o czym
zdający pisze.
Funkcjonalność wykorzystania znajomości tekstów ocenia się w odniesieniu do tematu
pracy. Jeżeli w części zasadniczej pracy w charakterze argumentów/przykładów
wykorzystane są elementy fabuły lub sensy utworów, które nie są spójne np. ze
stanowiskiem zdającego wyrażonym we wstępie do pracy – wówczas uwzględnia się
tę niespójność w ocenie spójności.
3. Utwór literacki nie jest wykorzystany funkcjonalnie, jeżeli zdający wyłącznie streszcza
ten utwór lub wybrane jego wątki, ale nie wyciąga żadnego wniosku, nie formułuje
żadnej refleksji związanej ze streszczonym utworem.
4. Jeżeli zdający w wypracowaniu napisze więcej niż o dwóch utworach literackich (np.
o dwóch lekturach obowiązkowych i o dwóch innych tekstach literackich), o różnym
stopniu funkcjonalności, do oceny stopnia realizacji kryterium bierze się pod uwagę
dwa utwory wykorzystane w sposób najbardziej funkcjonalny, z których jeden musi być
lekturą obowiązkową. Pozostałe utwory mogą być traktowane jako kontekst literacki.
5. Argumentacja to udowodnienie tezy/opinii/stanowiska przedstawionego przez
zdającego za pomocą argumentów.
Bogata argumentacja – to argumentacja rzeczowa, pogłębiona, poparta trafnymi
przykładami i szeroka/wieloaspektowa, uwzględniająca konteksty, stanowiąca –
jako całość – wnikliwą analizę problemu sformułowanego w poleceniu; zawiera
elementy refleksji / głębszego namysłu nad problemem. W sytuacji, gdy znajomość
utworów literackich została wykorzystana częściowo funkcjonalnie, mówimy
o argumentacji trafnej.
Zadowalająca argumentacja – to argumentacja rzeczowa, pogłębiona, poparta
trafnymi przykładami.
Powierzchowna argumentacja – to argumentacja oparta na uogólnieniach,
niewnikająca w istotę rzeczy, poprzestająca na pobieżnych obserwacjach, mało
dokładna, czasami niepoparta przykładami; również argumentacja, w której zdający
podejmuje próbę zbudowania argumentu, dobierając jedynie środki językowe
typowe dla struktur argumentacyjnych, np. Moim pierwszym argumentem jest…
6. Kontekst należy rozumieć jako odniesienie się przez zdającego w pracy do np.:
1) innego utworu literackiego niż wskazany w poleceniu
2) historii literatury
3) teorii literatury
4) charakteru epoki
5) biografii autora
6) filmu, spektaklu teatralnego
7) utworu muzycznego, dzieła plastycznego
8) mitologii
9) Biblii
10) religii
11) historii
12) filozofii
13) kwestii politycznych
14) kwestii społecznych,
wybrane przez zdającego w sposób celowy, przydatne do osadzenia omawianego
utworu w szerszej perspektywie i pogłębionego odczytania sensów utworu literackiego,
do którego zdający odwołuje się w wypracowaniu. Funkcjonalne wykorzystanie
kontekstu polega na trafnym jego doborze ze względu na rozważany problem; kontekst
pogłębia i rozwija omawiane zagadnienie. Pogłębienie i omówienie danego
zagadnienia poprzez konteksty nie oznacza konieczności dogłębnej analizy samych
kontekstów jako takich; w szczególności nie może prowadzić do dygresji stosowanej
niefunkcjonalnie.
7. Kontekst wykorzystany częściowo funkcjonalnie to odniesienie wyłącznie na poziomie
przywołania, np. informacji, wydarzenia; kontekst jest poprawny, ale ogranicza się tylko
do funkcji informacyjnej, nie pogłębia i nie rozwija omawianego zagadnienia.
8. Kontekst poprzez odniesienie się przez zdającego do innego utworu literackiego niż
wskazany w poleceniu nie jest wykorzystany funkcjonalnie, jeżeli zdający wyłącznie
streszcza ten utwór lub wybrane jego wątki, ale nie wyciąga żadnego wniosku, nie
formułuje żadnej refleksji związanej ze streszczonym utworem.
9. Erudycję należy rozumieć jako wiedzę przedmiotową zdającego, w tym wiedzę
i umiejętność wykorzystania kontekstów, kodów kulturowych, terminologii, znajomości
kultury, w tym literatury i sztuki. Wypowiedź świadcząca o erudycji zdającego to
wypracowanie, w którym zdający, rozważając problem sformułowany w poleceniu,
funkcjonalnie wykorzystał wiedzę przedmiotową.
10. W ocenie poziomu argumentacji wypowiedzi nie uwzględnia się fragmentów
wypowiedzi zawierających błędy rzeczowe.
11. Błąd rzeczowy – to błąd świadczący o:
• nieznajomości wskazanej w poleceniu lektury obowiązkowej (zamieszczonej
w arkuszu egzaminacyjnym), do której odwołuje się zdający, w zakresie innym niż
w przypadku błędu kardynalnego, tj. np. błąd w nazwisku autora, w przypisaniu
autorstwa, w nazwisku/imieniu bohatera (dopuszczalne błędy w zapisie,
nieprowadzące do trudności w identyfikacji bohatera lub autora, np. *Russeau albo
*Rouseau zamiast Rousseau – błędny zapis to błąd ortograficzny), dotyczący
losów bohaterów drugoplanowych bądź wątków innych niż główne
• nieznajomości utworu literackiego lub tekstu kultury, do którego odwołuje się
zdający, innego niż lektura obowiązkowa lub utwór literacki wskazany w poleceniu
(każdy błąd merytoryczny)
• nieuprawnionej interpretacji fragmentu lub fragmentów / części utworu literackiego,
w tym poetyckiego, do którego odwołuje się zdający, będącej częściową lub
całkowitą falsyfikacją danego utworu
• nieznajomości zagadnień z zakresu teorii i historii literatury bądź języka, np.
stosowanie pojęć typowych dla epiki w odniesieniu do liryki (np. *narrator wiersza;
*wiersz „Ocalony” Różewicza opowiada). Nie są błędem rzeczowym sformułowania
takie jak np. utwór pokazuje, wiersz ukazuje
• braku wiedzy dotyczącej wybranego przez zdającego kontekstu, np. błędne
przywołanie pojęć lub faktów historycznych.
Jako błąd rzeczowy traktujemy również niepoprawne przywołanie cytatu z utworu
literackiego, oznaczone cudzysłowem.
12. Dokładnie ten sam błąd rzeczowy (np. konsekwentne stosowanie błędnego imienia
bohatera, którego da się w jednoznaczny sposób zidentyfikować, a fakty opisane
w wypracowaniu świadczą o znajomości lektury) powtórzony kilkakrotnie jest liczony
jako jeden błąd.
13. Jeżeli dane sformułowanie stosowane/uznawane jest w nauczaniu zwyczajowo za
„termin” (np. apokalipsa spełniona), ale nie jest terminem w rozumieniu
encyklopedycznym oraz/lub nie jest wymienione w podstawie programowej, to błędu
w takim sformułowaniu (np. *apokalipsa przepowiadana) nie traktuje się jako błędu
rzeczowego, a jako błąd językowy.
3. Kompozycja wypowiedzi: struktura, spójność i styl (maksymalnie 7 punktów)
Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał, czy:
1. w zakresie struktury wypowiedzi:
• kompozycja wypowiedzi jest funkcjonalna, tzn. czy układ i sposób przedstawienia treści
pomaga w zrozumieniu wypowiedzi
• podział wypowiedzi – zarówno w skali ogólnej (wstęp, część zasadnicza, zakończenie),
jak i w zakresie struktury akapitów – jest poprawny i funkcjonalny
2. w zakresie spójności wypowiedzi:
• wypowiedź jest spójna, tzn. złożona z elementów, które tworzą logiczną i uporządkowaną
całość
• w wypowiedzi spójność jest zachowana zarówno wewnątrz zdań, jak również między
zdaniami i akapitami
• w wypowiedzi użyte zostały odpowiednie środki językowe, np. wskaźniki zespolenia
tekstu, struktury metatekstowe, leksykalne wykładniki spójności, które ułatwiają śledzenie
toku rozumowania autora
3. w zakresie stylu wypowiedzi:
• styl wypowiedzi jest stosowny, tzn. czy zdający konsekwentnie posługuje się jednym,
wybranym stylem, a jeżeli miesza różne style w wypowiedzi – to czy jest to uzasadnione
(czy czemuś to służy, jest funkcjonalne) oraz czy zdający nie napisał wypowiedzi,
stosując słownictwo charakterystyczne dla stylu potocznego w odmianie mówionej.
3a. Struktura wypowiedzi
Wyjaśnienia (kryterium 3a – Struktura wypowiedzi)
1. Elementy treściowe wypowiedzi to – najogólniej rzecz ujmując – „bloki”, na które
podzielone jest wypracowanie (w najprostszej formie: wstęp – część zasadnicza
(rozwinięcie) – zakończenie, ale „część zasadnicza” zazwyczaj jest dzielona na kolejne
„bloki”, tj. akapity).
1) Elementy treściowe wypowiedzi są zorganizowane problemowo (w toku
problemowym), jeżeli każdy z „bloków” w części zasadniczej wypracowania
omawia np. jeden aspekt tematu. Omawiając wybrany aspekt, zdający przywołuje
argumentację i przykłady z różnych tekstów literackich / kontekstów; czynnikiem
organizującym dany „blok” jest właśnie problem („ponadtekstowo”,
„międzytekstowo”), a nie dany tekst literacki.
2) Możliwa jest sytuacja, w której zorganizowanie problemowe „pokrywa się” ze
zorganizowaniem według kolejno omawianych tekstów literackich, jeżeli w pracy
widoczny jest zamysł kompozycyjny wskazujący na tematyczne ustrukturyzowanie
wypowiedzi, np. kolejny tekst literacki stanowi przykład umożliwiający np.
uszczegółowienie wcześniej omawianego zagadnienia.
3) Elementy treściowe wypowiedzi są zorganizowane wyłącznie pod względem
formalnym (w toku liniowym), jeżeli każdy z „bloków” w części zasadniczej
wypracowania dotyczy innego tekstu literackiego / kontekstu, a jedynym
identyfikowalnym czynnikiem organizującym taki układ jest po prostu omawianie
w następujących po sobie „blokach” zagadnień dotyczących kolejnych tekstów /
kontekstów; tekst jest zorganizowany wg tekstów „jeden po drugim” (np. zmiana
kolejności akapitów nie wpływa na strukturę tekstu).
2. Ocena podziału wypowiedzi w skali ogólnej wymaga rozważenia proporcji
i funkcjonalności zasadniczych „bloków” pracy, tj. wstępu – części zasadniczej –
zakończenia. Usterki w podziale wypowiedzi w skali ogólnej mogą wynikać z np.
nieproporcjonalnie i niefunkcjonalnie długiego wstępu, ze zbyt krótkiego (lakonicznego)
zakończenia lub z braku jednego z tych „bloków”.
3. Ocena podziału wypowiedzi na akapity wymaga rozważenia, czy logika wywodu
została odzwierciedlona w podziale na graficznie wyodrębnione i funkcjonalne akapity.
Usterki w podziale wypowiedzi na akapity mogą wynikać np. z faktu, że w pracy
występują wyodrębnione graficznie akapity, które nie stanowią zwartej myślowo
całości, albo występują akapity, które powinny zostać podzielone na mniejsze bloki,
ponieważ taki akapit zawiera kilka wątków (każdy z takich wątków stanowi sam
w sobie zwartą myślowo całość).
4. W ocenie struktury wypowiedzi nie uwzględnia się niezrealizowania przez zdającego
któregoś z elementów tematu, np. nieodwołania się w ogóle do jednego z tekstów
wskazanych w temacie jako obowiązkowy.
3b. Spójność wypowiedzi
Wyjaśnienia (kryterium 3b – Spójność wypowiedzi)
1. Wypowiedź jest spójna, jeżeli elementy, które ją tworzą, stanowią logiczną
i uporządkowaną całość.
2. Wywód jest uporządkowany, jeśli każdy kolejny akapit wynika z poprzedniego, a np.
przestawienie akapitów zaburzyłoby tok rozumowania przyjęty przez zdającego.
3. Zaburzenia w spójności mogą wynikać m.in. z:
a) błędów logicznych, w tym ze zbyt daleko idących uogólnień, nieuzasadnionych
wniosków (np. wnioski w zakończeniu pracy nie wynikają z przeprowadzonego
rozumowania), sprzecznych stwierdzeń
b) odstępstw od podporządkowania wywodu myśli przewodniej, np. wypracowanie
zawiera niefunkcjonalne fragmenty stanowiące niezwiązane z tematem wątki
poboczne
c) zredagowaniu wstępu lub rozwinięcia, lub zakończenia, lub akapitu, które nie
pasują logicznie do pozostałej części wypracowania, nie łączą się logicznie
z poprzedzającą je częścią / poprzedzającym je akapitem
d) rozwijania jednocześnie więcej niż jednego wątku („zazębiania” się wątków)
e) pomijania pośrednich ogniw rozumowania, tzw. skróty myślowe
f) wprowadzenie treści nieistotnych, zbędnych dla pracy, bez związku /
pozostających w wątpliwym związku z tematem/wywodem
g) wprowadzania dygresji stosowanych niefunkcjonalnie
h) przerywania toku myślenia zbędnymi zdaniami.
4. Błędy w spójności wewnątrz akapitów oznaczają np. nielogiczne połączenia zdań
w akapicie oraz brak zastosowania w nim wskaźników zespolenia.
5. Błędy w spójności między akapitami oznaczają nielogiczne powiązanie danego akapitu
z poprzednim lub poprzednimi akapitami oraz brak zastosowania wskaźników
zespolenia między akapitami.
6. Błąd w składni prowadzący do błędu w spójności jest traktowany zarówno jako błąd
językowy, jak i błąd w spójności.
3c. Styl wypowiedzi
Wyjaśnienia (kryterium 3c – Styl wypowiedzi)
1. Styl wypowiedzi – co do zasady – powinien być: jasny, prosty (nie: zawiły,
pretensjonalny), zwięzły, jednolity. Dodatkowo może być żywy, obrazowy.
2. Wypracowanie powinno być napisane stylem stosownym do sytuacji komunikacyjnej,
jaką jest egzamin maturalny, co oznacza, że nie należy redagować go, stosując
słownictwo charakterystyczne dla stylu potocznego w odmianie mówionej. Styl uznaje
się za stosowny w przeważającej części, jeżeli jest stosowany w orientacyjnie 2/3
pracy. Styl jest niestosowny do sytuacji komunikacyjnej, jeżeli orientacyjnie ok. 2/3
wypracowania zredagowane jest przy użyciu struktur językowych charakterystycznych
dla stylu potocznego w odmianie mówionej.
3. Styl wypracowania jest jednorodny, jeśli zdający konsekwentnie posługuje się jednym,
wybranym stylem, odpowiednim dla treści i formy wypowiedzi, lub miesza różne style
w wypowiedzi, ale jest to uzasadnione i celowe.
4. Indywidualne upodobania stylistyczne egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę stylu
pracy zdającego.
4. Język wypowiedzi (maksymalnie 11 punktów)
Sprawdzając wypracowanie zdającego w tym kryterium, egzaminator będzie oceniał:
1. w odniesieniu do zakresu i poprawności środków językowych:
• czy zdający poprawnie użył w wypowiedzi różnych rodzajów zdań i bogatej leksyki (np.
frazeologizmów, wyrazów rzadziej używanych w języku polskim), czy też ograniczył się
do najprostszych środków językowych
• czy środki językowe, których użył zdający, pozwalają mu zrealizować temat w sposób
swobodny i precyzyjny, czy też pobieżny, sprawiający trudność w zrozumieniu tekstu
• ile błędów językowych, w tym błędów stylistycznych, zdający popełnił w pracy
2. w odniesieniu do poprawności ortograficznej:
• ile błędów ortograficznych zdający popełnił w pracy
3. w odniesieniu do poprawności interpunkcyjnej:
• ile błędów interpunkcyjnych zdający popełnił w pracy.
4a. Zakres i poprawność środków językowych
Oceniając język wypowiedzi, egzaminator najpierw oceni zakres użytych środków językowych,
a następnie – ich poprawność. Ostateczną liczbę punktów ustali na podstawie oceny obu tych
aspektów wypowiedzi, zgodnie z poniższą tabelą.
Wyjaśnienia (kryterium 4a – Zakres i poprawność środków językowych)
1. Nie każde nieprecyzyjne sformułowanie jest niepoprawne językowo (stanowi błąd
językowy); może być przejawem nieporadności językowej. Błędem jest nieporadność
językowa będąca oczywistym nieuzasadnionym naruszeniem obowiązującej normy
językowej.
2. Indywidualne upodobania językowe egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę
poprawności środków językowych w pracy zdającego.
3. W wypracowaniu występuje zróżnicowana składnia, jeżeli w pracy zdający wykorzystał
poprawnie co najmniej 4 różne struktury składniowe, np.: zdanie pojedyncze, zdanie
złożone, zdanie wielokrotnie złożone, równoważnik zdania, imiesłowowy równoważnik
zdania, strona bierna, paralelizm składniowy, poprawne wprowadzanie cytatu, zdanie
pytające, zdanie wtrącone.
4. W wypracowaniu występuje zróżnicowana leksyka, jeżeli w pracy zdający np. stosuje
wyrazy/wyrażenia synonimiczne, stosuje bogatą frazeologię, używa precyzyjnego
słownictwa, w tym np. terminologii.
5. W ocenie zróżnicowania leksyki nie uwzględnia się nieuzasadnionych powtórzeń
wyrazów, zwrotów. Nieuzasadnione powtórzenia są uwzględniane w liczbie błędów
językowych.
Odpowiedź i kryteria punktowania pochodzą z oficjalnych zasad oceniania CKE.